Κοιτασματολόγος: Γεωδιαδρομή Μεταλλείων Κασσάνδρας

Γεωδιαδρομή Μεταλλείων Κασσάνδρας

Νικόλαος Αρβανιτίδης, Δρ Οικονομικός Γεωλόγος

Οι επιμέρους γεωτόποι πουαναφέρονται στο παρακάτω πίνακα, χαρακτηρίζουν σε μεγάλο βαθμό τη μεταλλευτική κουλτούρα της ΒΑ Χαλκιδικής.

Α/Α	Κωδικός	Ονομασία – Περιγραφή
1	ΝΑ3	Μαγγάνια Χάντερ – Μονάδα Εμπλουτισμού Μαγγανίου Χάντερ
2	ΝΑ21Α	Μεταλλεία Πιαβίτσας – Περιοχή γεωτρήσεων και παλαιών μεταλλευτικών έργων
3	ΝΑ21Β	Μεταλλεία Πιαβίτσας – Θέσεις κατά μήκος του ρήγματος Α-Δ: Ρηξιγενής έλεγχος μαγγανιούχου μεταλλοφορίας
4	ΝΑ21C	Μεταλλεία Πιαβίτσας – Θέσεις κατά μήκος του ρήγματος: Υπεργενετικές μαγγανιούχες οξειδώσεις
5	ΝΑ21D	Μεταλλεία Πιαβίτσας – Θέσεις κατά μήκος του ρήγματος: Πυρολουσιτική μεταλλοφορία
6	ΝΑ8	Πορφύρης Σκουριών
7	ΝΑ61	Φράγμα Ολυμπιάδας
8	ΝΑ53	Μεταλλείο Ολυμπιάδας
9	ΝΑ16	Αρχαία Στοά Ζέπκου
10	ΝΑ20	Ρήγμα Στρατωνίου-Βαρβάρας
11	ΝΑ54	Αρχαίες Στοές / Πηγάδια Βίνας
12	ΝΑ55	Αρχαίες Στοές Βίνας
13	ΝΑ56	Αρχαίες Στοές Βίνας
14	ΝΑ67	Αρχαίες Στοές Βίνας
15	ΝΑ68	Αρχαίες Στοές Βίνας
16	ΝΑ60	Κοίτη Μαυρόλακκα

1. Οικονομική γεωλογία και ιστορική διαδρομή

Τα μεταλλεία χρυσού, αργύρου, μολύβδου, ψευδαργύρου, χαλκού και μαγγανίου της βόρειας Χαλκιδικής (Στρατώνι και Ολυμπιάδα) αποτέλεσαν τον κυρίαρχο «χρηματοδότη» του μακεδονικού βασιλείου και των εκστρατειών του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Στην περιοχή σώζονται περισσότερα από 300 πηγάδια και περίπου 200.000 κ.μ. αρχαίων μεταλλουργικών απορριμμάτων, των κοινών «σκουριών» από την εκκαμίνευση των μεταλλευμάτων. Με βάση ιστορικές πηγές και τα αποτελέσματα άμεσων και έμμεσων αναλύσεων και προσδιορισμών, που έχουν γίνει στις προαναφερόμενες σκουριές η έναρξη της δραστηριότητας εντοπίζεται στις αρχές της κλασσικής αρχαιότητας. Χαρακτηριστικό και απόλυτα βέβαιο είναι πλέον το γεγονός ότι η εξόρυξη και χρήση ορυκτών πρώτων υλών είχαν καθοριστική σημασία στην καθημερινότητα (π.χ. δομικοί λίθοι), τον πολιτισμό (π.χ. διακοσμητικά πετρώματα) και την οικονομία (π.χ. χρυσός, άργυρος, χαλκός) των αρχαίων Μακεδόνων. Αυτή η στενή και ανταποδοτική σχέση ήταν και ο βασικός λόγος που οι εργασίες εκμετάλευσης και τα ορυχεία βρίσκονταν πάντα στο άμεσο περιβάλλον των αστικών τους κέντρο. Ζωντανό παράδειγμα οι αρχαίες στοές της Βίνας που βρίσκονται μερικές εκατοντάδες μέτρα από τα αρχαία Στάγειρα και άλλες αρχαιότητες της περιοχής (ΝΑ στο συνημμένο χάρτη).

Όπως και τότε έτσι και σήμερα τα κοιτάσματα των μεταλλείων Κασσάνδρας και της ευρύτερης (Ολυμπιάδα, Μαδέμ Λάκκος, Μαύρες Πέτρες, Πιάβιτσα, Βαρβάρα, Σκουριές) αποτελούν σημαντική πλουτοπαραγωγική πηγή και μεταλλογενετικό κρίκο της Αλπικής ορογένεσης με ευρύτερη προοπτική αύξησης του αποθεματικού δυναμικού. Συγκεκριμένα δημιουργούνται μεταλλογενετικές συνθήκες έντονης υδροθερμικής δραστηριότητας που οδηγούν στον επιγενετικό σχηματισμό κοιτασμάτων χρυσοφόρων πολυμεταλλικών θειούχων τύπου Manto, και χρυσοφόρων θειούχων χαλκού τύπου Porphyry. Στο σύνολο του το μεταλλευτικό δυναμικό της περιοχής μεταξύ Ολυμπιάδας, Βαρβάρας, Σκουριών, Φισώκας και Στρατωνίου, με βάση τα αποθέματα και το μεταλλικό περιεχόμενο σε χρυσό, άργυρο, χαλκό, μόλυβδο και ψευδάργυρο, είναι από τα πλουσιότερα της Ευρώπης και λογικά παραμένει ο βιωσιμότερος αναπτυξιακός στόχος για την μεταλλευτική βιομηχανία της χώρας. Παράλληλα αποτελεί από κάθε άποψη γεωεπιστημονική κοιτίδα έρευνας με πλειάδα από εκπαιδευτικές εφαρμογές και τεχνογνωσιακές πρακτικές.

Ο μηχανισμός που λειτούργησε στην διαδικασία σχηματισμού της μεταλλοφορου εμφάνισης στο Ζέπκο αποτυπώνει και περιγράφει σε μεγάλο βαθμό το μεταλλογενετικό μοντελο που ισχύει στην περίπτωση του συμπαγούς θειούχου μεταλλεύματος Ολυμπιάδας. Οι περιορισμένης κλίμακας δηλαδή αρχαίες μεταλλευτικές εργασίες, εκμεταλλεύσεις και στοές στο Ζέπκο και τη Βίνα αφορούσαν στην εξόρυξη χρυσού από την εκμετάλλευση μικρών επιφανειακών και "ρηχών" μεταλλοφορων σωμάτων τύπου Ολυμπιάδας. Ο "επιφανειακός" και " μικρός" Ζεπκος δεν είναι παρά μόνο μία μικρογραφία του μεταλλογενετικου συστήματος που έδωσε το πλούσιο σε χρυσό, άργυρο, μόλυβδο, ψευδάργυρο και χαλκό, κοίτασμα Ολυμπιάδας.

Πέρα από την σημασία που έχει η διαπίστωση αυτή στη κοιτασματολογικη έρευνα, ιδιαίτερα υψηλή είναι και η εκπαιδευτική αξία, τόσο στους σπουδάζοντες όσο και στους επαγγελματίες γεωεπιστημονες. Συγκεκριμένα προκύπτει με απόλυτο και ξεκάθαρο τρόπο ο τεκτονικός, στρωματογραφικος και λιθολογικος έλεγχος κυκλοφορίας, αντίδρασης και παγίδευσης μεταλλοφορων υδροθερμικων διαλυμάτων. Τα τελευταία έχοντας θερμοκρασίες μεγαλύτερες των 300 βαθμών κελσίου, αφού βρήκαν διάδρομους στα βαθιά ρήγματα της περιοχής, είχαν καθοριστικό ρόλο στην συγκέντρωση, μεταφορά και απόθεση χρυσοφόρων θειουχων ορυκτών. Η παρουσία ανθρακικών πετρωμάτων συνέβαλε στην γεωμετρική επέκταση και ανάπτυξη της ιδιαίτερα ογκώδους αποθεματικης διάστασης που καταγράφεται.

Για τον έμπειρο και ικανό οικονομικό γεωλόγο/κοιτασματολόγο, χαρτογραφώντας τις περιοχές Βίνας και Ζέπκου, λίγα χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της θέσης του μεταλλείου και του δημοτικού διαμερίσματος Ολυμπιάδας, και μελετώντας τις μεταλλοφόρες εμφανίσεις και αρχαίες στοές που υπάρχουν εκεί, το μεταλλογενετικό μοντέλλο που προκύπτει είναι συγκεκριμένο και γίνεται σχετικά εύκολα αντιληπτό. Είναι γι’ αυτόν σαν να διαβάζει βουλωμένο γράμμα. Η συνέργεια και διαδραστική λειτουργία μεταξύ ρηξιγενών δομών, έντονης και δυναμικής υδροθερμικής δραστηριότητας, και παρουσίας οριζόντων ανθρακικών πετρωμάτων/μαρμάρων στη λιθοστρωματογραφία της περιοχής, αποπτελούν καθοριστικούς παράγοντες στο σχηματισμό πλούσιων κοιτασμάτων τύπου Ολυμπιάδας. Συγκεκριμένα, υδροθερμικά διαλύματα (λιγότερο ή περισσότερο υφάλμυρα και με παρουσία θείου) από το «εσωτερικό» της γης, στην ανοδική τους πορεία μέσω σχεδόν κατακόρυφων ρηξιγενών ζωνών, εκχυλίζουν, εμπλουτίζονται και μεταφέρουν μέταλλα , που αποθέτουν με τη μορφή φλεβικών και κυρίως συμπαγών συγκεντρώσεων θειούχων ορυκτών στις τομές ρηγμάτων/διακλάσεων με ανθράκικα πετρώματα. Έχοντας λοιπόν σαν ερευνητικό εργαλείο το «μικρογραφικό» μοντέλο του Ζέπκου, ελέγχοντας τη γεωλογία της περιοχής και γνωρίζοντας την ανάπτυξη οριζόντων μαρμάρου/ανθρακικών πετρωμάτων σε βαθύτερα τμήματα του υποβάθρου, ο εντοπισμός δυναμικότερων και πλουσιότερων κοιτασμάτων είναι απόλυτα εφικτός και ρεαλιστικός στόχος. Με άλλα λόγια η πληροφορία που συλλέγει κάποιος στην επιφάνεια, σε συνδυασμό με συστηματική παρατήρηση, ανάλυση και ερμηνεία των δεδομένων αξιοποιείται στην περίπτωση αυτή, όπως και σε πολλές άλλες, στην κοιτασματολογική έρευνα βάθους και τον εντοπισμό οικονομικά εκμεταλλεύσιμων μεταλλεύματων, τύπου Ολυμπιάδας.

Στα σημεία λοιπόν επαφής και τομής τους με ανθρακικά πετρώματα και μέσα από μια δυναμική διαδικασία διεκδικητικών φυσικοχημικών αντιδράσεων, τα υδροθερμικά διαλύματα παγιδεύονται και αποθέτουν πολυμεταλλικά θειούχα ορυκτά που αντικαθιστούν και καταλαμβάνουν μεγάλα τμήματα και χώρους που οριοθετούν γεωμετρικά οι στρωματογραφικά δομημένοι ορίζοντες μαρμάρου. Σημειώνεται ότι μάρμαρα και ανθρακικά πετρώματα, είναι λιθογεωχημικά απόλυτα ταυτόσημοι όροι. Η χρήση του ενός ή του άλλου όρου στο κείμενο γίνεται αποκλειστικά για λόγους αποφυγής της ίδιας κάθε φορά ονοματολογικής επανάληψης.

1.1 Γεωλογική διαδρομή μεταλλείων Κασσάνδρας

· Γεώτοπος ΝΑ 3- Μαγγάνια Χάντερ – Μονάδα Εμπλουτισμού Μαγγανίου Χάντερ

· Γεώτοπος ΝΑ 21- Μεταλλεία Πιαβίτσας – Περιοχή γεωτρήσεων και παλαιών μεταλλευτικών έργων

Το μεταλλείο της Πιάβιτσας καταγράφεται και παρατηρείται στην βάση ενός συστήματος τεσσάρων επιμέρους γεωτόπων που αναδεικνύουν την άμεση και σαφή γενετική και χωροταξική σχέση του με το ανατολικοδυτικής διεύθυνσης μεταλλοφόρο ρήγμα Στρατωνίου – Βαρβάρας. Η πρώτη θέση (ΝΑ-21Α) παρατήρησης και επίσκεψης βρίσκεται δυτικά των Σταγίρων, σημείο το οποίο μπορεί ν’ αποτελέσει αφετηρία για την απόκτηση πιο ολοκληρωμένης εικόνας, ακολουθώντας την δυτική του επέκταση μέχρι τα περιθώρια της Βαρβάρας. Χαρακτηριστικό γνώρισμα των συγκεκριμένων γεωτόπων είναι ο σαφής έλεγχος της μαγγανιούχου μεταλλοφορίας της Πιάβιτσας, από την ρηξιγενή τεκτονική της περιοχής. Το οξειδωμένο μετάλλευμα είναι κύρια πυρολουσιτικής σύστασης, με αυξημένες συγκεντρώσεις βασικών και πολύτιμων μετάλλων, που είναι ενδεικτικές της προέλευσής τους από παραγενέσεις θειούχων ορυκτών. Το γεγονός αυτό επιβεβαιώθηκε με γεωτρήσεις που πραγματοποιήθηκαν και εντόπισαν την σταδιακή μετάβαση της ζώνης οξείδωσης σε πολυμεταλλικές θειούχες συγκεντρώσεις σε βαθύτερα τμήματα του ρήγματος. Οι ρηξιγενείς ζώνες οξείδωσης αποτελούν επιφανειακούς οδηγούς για τον εντοπισμό θειούχων κοιτασμάτων σε βαθύτερους ορίζοντες. Ο γεώτοπος έχει μοναδικό επιστημονικό και εκπαιδευτικό ενδιαφέρον .

ΝΑ21Α: Μεταλλεία Πιαβίτσας – Περιοχή γεωτρήσεων και παλαιών μεταλλευτικών έργων

ΝΑ21Β: Μεταλλεία Πιαβίτσας – Θέσεις κατά μήκος του ρήγματος Α-Δ: Ρηξιγενής έλεγχος μαγγανιούχου μεταλλοφορίας

NA21C: Μεταλλεία Πιαβίτσας – Θέσεις κατά μήκος του ρήγματος: Υπεργενετικές μαγγανιούχες οξειδώσεις

NA21D: Μεταλλεία Πιαβίτσας – Θέσεις κατά μήκος του ρήγματος: Πυρολουσιτική μεταλλοφορία

· Γεώτοπος ΝΑ8- Πορφύρης Σκουριών

Ο γεώτοπος των Σκουριών βρίσκεται στο ενδιάμεσο μεταξύ των δημοτικών διαμερισμάτων Παλαιοχωρίου και Μεγάλης Παναγίας, του Δήμου Παναγιάς. Αποτελεί το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα χρυσοφόρου κοιτάσματος πορφυρικού χαλκού στην Ελλάδα, με παγκόσμιο οικονομικό ενδιαφέρον. Το μεταλλογενετικό σύστημα συνίσταται από την διείσδυση ρυοδακιτικών πορφυρικών σωμάτων Τριτογενούς ηλικίας, σε αμφιβολιτικούς – βιοτιτικούς σχιστολίθους. Στο πλαίσιο της μαγματικής υδροθερμικής δράσης που αναπτύσσεται δημιουργώνται μεταλλοφόρα διαλύματα που αποθέτουν θειούχα ορυκτά χαλκού και χρυσού, και ταυτόχρονα εξαλλοιώνουν τόσο τα εκρηξιγενή όσο και τα μεταμορφωμένα πετρώματα -ξενιστές. Η διαδικασία αυτή έχει σαν αποτέλεσμα τον σχηματισμό σημαντικών αποθεμάτων των προαναφερόμενων μετάλλων. Η δομή και η υφή του πορφυρικού χαλκού στις Σκουριές είναι προσεγγίσιμη και ορατή σε αρκετές εμφανίσεις που παρατηρούνται στην περιοχή. Υπάρχουν επίσης συγκεκριμένες ενδείξεις (π.χ. εγκατελλειμένες εγκαταστάσεις, μεταλλευτικές σκουριές, κ.λ.π.) που αποτυπώνουν με ανάγλυφο τρόπο την σχετική μεταλλευτική ιστορία. Ο γεώτοπος των Σκουριών παρουσιάζει ιδιαίτερο εκπαιδευτικό ενδιαφέρον, λόγω της γεωεπιστημονικής μοναδικότητας που διαθέτει σε σχέση με την μεταλλογενετική φυσιογνωμία της χώρας.

Το μετάλλευμα στις Σκουριές είναι μοναδικό μεταξύ των «Πορφυρικού Τύπου» κοιτασμάτων στην Βαλκανική, αλλά και ευρύτερα στην Ευρώπη. Το μεταλλοφόρο σύστημα των Σκουριών είναι πλουσιότερο σε χαλκό και χρυσό από όλα τα αντίστοιχα ευρωπαϊκά κοιτάσματα όπως είναι τα Asarel και Elatsite στη Βουλγαρία, Bucim στα Σκόπια, Bor στη Σερβία και Aitik στη Σουηδία. Για το μεταλλευτικό κέντρο Β.Α. Χαλκιδικής είναι το «κερασάκι στη τούρτα», αφού η παρουσία του προσθέτει πολυμεταλλική και αποθεματική αξία στα κοιτάσματα/μεταλλεία Ολυμπιάδας κα Μαύρων Πετρών, διευρύνει έτσι την οικονομική και λειτουργική τους βιωσιμότητα και απογειώνει την αναπτυξιακή δυναμική της περιοχής. Το χρυσοφόρο χαλκούχο μετάλλευμα των Σκουριών αναμιγνυόμενο με αυτό της Ολυμπιάδας κάνει δυνατή τη μεταλλουργία χρυσού στη βάση της πολυσυζητημένης μεθόδου ακαριαίας τήξης. Με ένα σμπάρο δύο τριγώνια θα μπορούσε κάποιος να πει. Ένα μετάλλευμα που από τη μια πέρα από το χρυσό δίνει και χαλκό, και από την άλλη «βοηθάει» να παρθεί και ο χρυσός από το μετάλλευμα Ολυμπιάδας. Με άλλα λόγια οι Σκουριές αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για την διασφάλιση βιώσιμης αξιοποίησης του ορυκτού πλούτου της περιοχής και την πραγματοποίηση της απαραίτητης για τη χώρα μεταλλουργίας χρυσού. Σε κάθε περίπτωση πρόκειται για ένταξη και παραγωγική λειτουργία μιας καινοτόμου τεχνολογικής παρέμβασης με υψηλή γνωσιακή αξία, και μεγάλο εκπαιδευτικό και επαγγελματικό ενδιαφέρον για την ελληνική γεωεπιστημονική κοινότητα και όχι μόνον. Στο τομέα της κοιτασματολογικής έρευνας η περίπτωση των Σκουριών ανοίγει το «μεταλλευτικό» δρόμο για τα ανάλογα μεταλλοφόρα συστήματα Γερακαριού, Βάθης και Ποντοκερασιάς στο Κιλκίς.

· Γεώτοπος ΝΑ61- Φράγμα Ολυμπιάδας

Η λίμνη Ολυμπιάδας ή αλλιώς το φράγμα Ολυμπιάδας έχει δεχθεί για περισσότερα από 25 χρόνια τα τέλματα επίπλευσης από το εργοστάσιο εμπλουτισμού. Ο χώρος διάθεσης είναι σήμερα γεμάτος στο σύνολό του και η διαχείριση / αξιοποίηση των μεταλλοφόρων υλικών που φιλοξενεί εξελίσσεται σε κυρίαρχο ζήτημα, τόσο για την ιδιοκτήτρια εταιρία, όσο και για την τοπική κοινωνία και τους αρμόδιους φορείς. Ένα άλλο θέμα είναι η εξασφάλιση θετικών συνθηκών και ο έλεγχος των επιπτώσεων για όσο διάστημα η λίμνη παραμένει στην σημερινή της κατάσταση. Η αξία του συγκεκριμένου γεώτοπου συνδέεται κύρια με το εκπαιδευτικό ενδιαφέρον που έχει για τους γεωεπιστήμονες και τους περιβαντολλόγους σε σχέση με τα κατασκευαστικά, υλικοτεχνικά και λειτουργικά χαρακτηριστικά του φράγματος.Επίσης μπορεί να ενταχθεί σε μια προοπτική ευρύτερου βιομηχανικού τουρισμού.

· Γεώτοπος ΝΑ53-Μεταλλείο Ολυμπιάδας

Το μεταλλείο Ολυμπιάδας αποτελεί ένα «ζωντανό» παράδειγμα βιομηχανικής δραστηριότητας της μεταλλευτικής παραγωγής. Το είδος, η παρουσία και η διάταξη των επιμέρους λειτουργικών μονάδων εξόρυξης και εμπλουτισμού χαρακτηρίζουν και απεικονίζουν τον τρόπο και τη διαδικασία που ακολουθεί η αξιοποίηση των κοιτασμάτων μεταλλικών ορυκτών. Μέσα από την παρατήρησή τους μπορεί κανείς να διαμορφώσει άποψη για το βαθμό ορθολογικής εκμετάλλευσης, σε σχέση με την προστασία του περιβάλλοντος και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Ο συγκεκριμένος γεώτοπος αξιολογεί και περιλαμβάνει και τη διάσταση των υπόγειων μεταλλευτικών έργων, που βρίσκονται στο επίκεντρο, κύρια εκπαιδευτικών επισκέψεων.

· Γεώτοπος ΝΑ16- Αρχαία Στοά Ζέπκου

Η αρχαία στοά Ζέπκου βρίσκεται πάνω στον δρόμο Ολυμπιάδας – Στρατωνίου, νοτιοανατολικά της περιοχής Βίνας, όπου επίσης εντοπίζεται μεγαλύτερος αριθμός αρχαίων στοών και πηγαδιών. Η είσοδος της στοάς, όπως διατηρείται και εμφανίζεται σήμερα, είναι η μοναδική ένδειξη για την ύπαρξη και παρουσία του συγκεκριμένου μεταλλευτικού έργου. Τα γεωμετρικά χαρακτηριστικά της θυμίζουν σε μεγάλο βαθμό τις αρχαίες στοές εκμετάλλευσης χρυσού στο Παγγαίο. Από τα κοιτασματολογικά στοιχεά που καταγράφονται προκύπτει ότι η διάνοιξη και λειτουργία της στοάς αφορούσε στην εξόρυξη χρυσοφόρου μεταλλεύματος, ανάλογου της συμπαγούς πολυμεταλλικής θειούχου μεταλλοφορίας της Ολυμπιάδας.

Είναι φανερό ότι σχηματισμός της συγκερκιμένης μεταλλοφορίας είναι αποτέλεσμα μετασωμάτωσης φακού μαρμάρου, γεγονός που εμφανίζεται με χαρακτηριστικό τρόπο στον γεώτοπο του Ζέπκου.Η εύκολη πρόσβαση του συγκεκριμένου γε’ωτοπου προσφέρει την δυνατότητα εκπαιδευτικής και τουριστικής αξιοποίησης.

Το μεταλλοφόρο σύστημα που λειτούργησε στην περιοχή «νομοτελειοποιείται» γεωλογικά, και η τυπολογία του συγκεντρώνει μαζί με το οικονομικό και εκπαιδευτικό ενδιαφέρον. Το μεταλλευτικό κέντρο Ολυμπιάδας-Στρατωνίου-Σκουριών γίνεται εξίσου σημαντικό εκπαιδευτικό κέντρο, με ιδιαίτερη παρουσία, συμβολή και αξία στην εκμάθηση, εξάσκιση και κατάρτιση νέων γεωεπιστημόνων, αλλά και σημείο αναφοράς για τεκμηριωμένη και πραγματική ενημέρωση της κοινής γνώμης. Αυτός είναι και ο βασικός στόχος αυτής της 2ης παρέμβασης. Δηλαδή με όσο το δυνατόν απλό τρόπο να γίνει κατανοητό και στον πιο απλό, ανυποψίαστο, τελευταίο πολίτη της χώρας, η πολύπλευρη αναπτυξιακή και πλουραλιστική κοινωνικά αξία που προκύπτει από τον ορυκτό πλούτο της Χαλκιδικής.

· Γεώτοπος ΝΑ20- Ρήγμα Στρατωνίου-Βαρβάρας

Το ρήγμα Στρατωνίου δομεί και χαρακτηρίζει το γεωμορφολογικό περιβάλλον των δημοτικών διαμερισμάτων Στρατωνίου, Στρατονίκης, Σταγίρων και Βαρβάρας. Η κοινωνική και αναπτυξιακή πορεία και εξέλιξη των συγκεκριμένων κοινοτήτων, και ευρύτερα της ΒΑ Χαλκιδικής, έχουν διαχρονικά άμεση σχέση με την γεωλογικά ενεργό παρουσία του ρήγματος. Η παρουσία του είναι ιδιαίτερα εμφανής και έχει ιστορικά γίνει αισθητή από τους κατοίκους, αφού αποτελεί βασική εστία της συνεχόμενης σεισμικής δραστηριότητας που καταγράφεται στην περιοχή. Με επίκεντρο την ρηξιγενή διαδικασία που εξελίσσεται ακόμη και σήμερα, οι κοινότητες Ιερισσού, Γοματίου, Στρατωνίου, Στρατονίκης, υπέστησαν καταστροφικές συνέπειες από τους μεγάλους σεισμούς του 1932. Στο πλαίσιο της ρηξιγενούς του λειτουργίας και της λιθοστρωματογραφικής ασυνέχειας που δημιουργεί, φέρνει σε τεκτονική επαφή τους μαρμαροφόρους μεταμορφωμένους σχηματισμούς των Κερδυλλίων και τους αμφιβολιτικούς σχηματισμούς του Βερτίσκου, που περιορίζονται αντίστοιχα βόρεια και νότια του ρήγματος.

Επικρατούν μεταμορφωμένα γνευσιακά και αμφιβολιτικά πετρώματα Παλαιοζωικής ηλικίας και Τριτογενείς γρανοδιοριτικές και πορφυρικές διεισδύσεις. Χαρακτηριστικός είναι επίσης ο μεταλλογενετικός ρόλος του ρήγματος που έχει συμβάλλει στο σχηματισμό πλούσιων πολυμεταλλικών κοιτασμάτων. Η παρουσία τους έχει από την αρχαιότητα συνδεθεί με την πολιτιστική και οικονομική δυναμική της περιοχής. Η διαχρονική παραγωγική λειτουργία των μεταλλείων Κασσάνδρας, αποτελεί ακόμη και σήμερα βασική και σε ορισμένες περιπτώσεις μοναδική επιλογή απασχόλησης για τους περισσότερους κατοίκους. Οι εργασιακές εγκαταστάσεις, αλλά και άλλες λειτουργικές πτυχές της μεταλλευτικής δραστηριότητας, προσφέρουν από μόνες τους την προοπτική αξιοποίησης στην κατεύθυνση του βιομηχανικού τουρισμού. Στην ίδια περιοχή λειτουργεί ο εκθεσιακός χώρος και πάρκο του Αριστοτέλη, ενώ δρομολογείται αυτή την περίοδο η δημιουργία μεταλλευτικού πάρκου που περιλαμβάνει και την ίδρυση μεταλλευτικού μουσείου.

Το ρήγμα Στρατωνιου-Βαρβαρας έχει κυρίαρχο γεωλογικό και μεταλλογενετικό ρόλο, αλλά αποτελεί κυρίως δημιουργικό σημείο αναφοράς με κοινωνική διάσταση και συμβολή στην ανάπτυξη.

Με λίγο «φάλτσο» ανατολικό-δυτικό προσανατολοσμό ή το ανάποδο, φέρνει σε ασύμφωνη επαφή δύο γεωλογικούς σχηματισμούς με διαφορετική πετρογενετική προέλευση, ανόμοια λιθοστρωματογραφικά χαρακτηριστικά και αλλοιώτικη γεωχημική σύσταση. Βόρεια του ρήγματος, στην ανώτερη/υψηλότερη πλευρά του, βρίσκεται ο σχηματισμός Κερδυλλίων που αποτελείται από βιοτιτικούς και πλαγιοκλαστικούς-μικροκλινικούς γνευσίους με ενστρώσεις οριζόντων μαρμάρου. Ο σχηματισμός Κερδυλλίων θεωρείται τμήμα του ηπειρωτικού φλοιού της λεγόμενης Ροδοπικής μάζας. Νότια του ρήγματος, στη κατώτερη/χαμηλότερη πλευρά του, βρίσκεται ο σχηματισμός του Βερτίσκου που αποτελείται κυρίως από αμφιβολίτες, αμφιβολιτικούς γνευσιοσχιστόλιθους και υπερβασικά πετρώματα. Ο σχηματισμός Βερτίσκου περιλαμβάνει στη πλειοψηφία του τμήματα του ωκεάνιου φλοιού της Τηθύος θάλασσας. Η γεωλογική αυτή δυσαρμονία, μαζί με την παρουσία των ρηγμάτων, των μαρμάρινων στρωμάτων, του νεώτερης ηλικίας γρανοδιορίτη Στρατωνίου και λαμπροφυρικών φλεβών, δημιούργησε από την άλλη πλευρά το μεταλλογενετικό πλεονέκτημα της περιοχής με αποτέλεσμα τα πλούσια κοιτάσματα και το μεγάλο μεταλλευτικό δυναμικό της περιοχής. Τα μέταλλοφορα διαλύματα χρησιμοποιούν τον ανοιχτό χώρο που τους προσφέρουν το ρήγμα Στρατωνίου-Βαρβάρας και άλλες ρηξιγενείς ζώνες/δομές, όπου κυκλοφορούν, μεταφέρουν, μοιράζουν και αποθέτουν μέταλλα με τη μορφή θειούχων ορυκτών, κυρίως, σιδήρου, μολύβδου και ψευδαργύρου. Η διαδικασία μεταλλόγενεσης εξελίσσεται από την επιφάνεια μέχρι τα βαθύτερα τμήματα του ρήγματος και διαφοροποιείται σε όλο του το μήκος που ξεπερνάει τα 10 χλμ.

Οι Μαύρες Πέτρες που συχνά εμφανίζονται στην επιφάνεια του ρήγματος είναι αποτέλεσμα υπεργενετικων διεργασιών που έχουν σαν αποτέλεσμα την οξείδωση του αρχικά αποτιθέμενου θειούχου μεταλλεύματος. Συγκεκριμένα τα περιεχόμενα θειούχα ορυκτά σιδήρου (σιδηροπυρίτης), μολύβδου (γαληνίτης), ψευδαργύρου(σφαλερίτης), αρσενικού(αρσενοπυρίτης), μαγγανίου (αλαβανδίτης) και ανθρακικού μαγγανίου (ροδοχρωσίτης) σχηματίζουν χημικές ενώσεις οξειδίων (υδρο-) σιδήρου και μαγγανίου, με αυξημένες πάντα συγκεντρώσεις βασικών και πολύτιμων μετάλλων. Οι υπεργενετικές αυτές μαύρες αυτές πέτρες συνδέονται στο βάθος, σχεδόν πάντοτε, με πλούσια, συχνά χρυσοφόρα θειούχα κοιτάσματα όπως συμβαίνει και στο ομώνυμο ενεργό μεταλλείο κάτω από τη Στρατονίκη, στην πολυμεταλλική Ολυμπιάδα, αλλά και στη δυναμική Πιάβιτσα, που επίσης ελέγχεται μεταλλογενετικά από το ρήγμα Στρατωνίου-Βαρβάρας. Μέσα από την φυσική διεργασία της υπεργενέσης επιτυγχάνεται και απόλυτη αδρανοποίηση και εξουδετέρωση της θειούχου μεταλλοφορίας, αφού τα οξείδια που παράγονται είναι αδρανείς ενώσεις σε σύγκριση με τις αρχικές θειούχες χημικές ενώσεις που παρουσιάζουν δυναμικότερη αποπλυντική συμπεριφορά και πιο κινητική έκπλυση και διάχυση των περιεχόμενων μετάλλων.

Η δυναμική τεκτονική λειτουργία του ρήγματος είχε σαν αποτέλεσμα την παραμόρφωση και αλλοίωση παλαιότερων πετρωμάτων της περιοχής, και το σχηματισμό καινούριων που μαζί τους έφεραν πληθώρα ορυκτών και μετάλλων. Για το λόγο αυτό προέκυψε πολύ γρήγορα οικονομικό ενδιαφέρον σε συνδυασμό με τις δυνατότητες αξιοποίησης τους σαν πρώτες ύλες. Η αξία και η ευρεία χρήση τους δημιούργησε κοντά και γύρω από το ρήγμα μικρότερες ή/και μεγαλύτερες κοινωνίες ανθρώπων. Πάνω και κατά μήκος και σε όλη την έκταση του ρήγματος. Στρατώνι, Στρατονίκη, Στάγειρα, Νεοχώρι, Παλαιοχώρι, Βάρβαρα, όλα τους χωριά που συνδεόμενα με το μεταλλοφόρο ρήγμα, έφτιαξαν μεταλλεία, δούλεψαν και δουλεύουν εκεί, και δεν αρνήθηκαν ποτέ να αποκαλούνται ξεχωριστά και όλα μαζί, Μαντεμοχώρια. Υπάρχουν βέβαια και αυτοί που εκμεταλλεύονται την παρουσία του ρήγματος κινδυνολογικά και καταστροφολογικά για να εμποδίσουν την αξιοποίηση των ελληνικών κοιτασμάτων, να αποτρέψουν τη μεταλλευτική δραστηριότητα και να κλείσουν τα μεταλλεία. Να ανατρέψουν και να αντιστρέψουν δηλαδή τη διαχρονική και ιστορική σχέση που συνδέει αρμονικά ανθρώπους, γεωλογία και ορυκτό πλούτο. Ξεχνούν βέβαια και δεν λαμβάνουν υπόψη τους ότι είναι αυτό το ρήγμα που δημιούργησε τα μέταλλα, έφερε κοντά του τους ανθρώπους και τους έδωσε ζωή και ελπίδα. Για το λόγο αυτό πήγαν να ζήσουν δίπλα του, να φτιάξουν τα σπίτια τους στην «αγκαλιά» του, αλλά και να τρέξουν να το κάνουν φίλο και συνοδοιπόρο τους, αντί για αντίπαλο και εχθρό τους. Είναι για τον ίδιο λόγο που οι άνθρωποι ζουν και προοδεύουν στην ηφαιστειακή Ισλανδία, στη σεισμική Ιαπωνία, δίπλα στην εκρηκτική Αίτνα και πάνω στο ανήσυχο ρήγμα του Αγίου Ανδρέα.

· Γεώτοπος ΝΑ54, ΝΑ55, ΝΑ56, ΝΑ67, ΝΑ68- Αρχαίες Στοές / Πηγάδια Βίνας

Το πλήθος των αρχαίων στοών και πηγαδιών στην Βίνα είναι ενδεικτικό της διαχρονικά έντονης μεταλλευτικής δραστηριότητας στην περιοχή. Η διάταξη των μεταλλευτικών έργων ελέγχεται από ρηξιγενείς τεκτονικές δομές με βόρεια – βορειοανατολική διεύθυνση, κύρια με αναφορά στα ρήγματα της Βίνας και των Παπάδων. Οι στοές και τα πηγάδια παρατηρούνται και παρακολουθούνται σε μία απόσταση μεγαλύτερη των δύο χιλιομέτρων κατά μήκος των ρηγμάτων. Σε αρκετές περιπτώσεις είναι επισκέψιμες και συνοδεύονται στην είσοδό τους από μπάζα στείρων εξόρυξης. Η κατασκευαστική τεχνοτροπία είναι εντυπωσιακή και ενδεικτική των υψηλών ικανοτήτων που διέθεταν οι μεταλλωρύχοι της εποχής. Σε κάθε περίπτωση πρόκειται για ένα απόλυτα οργανωμένο, ολοκληρωμένο και λειτουργικό σύστημα μεταλλευτικής παραγωγής. Η κοιτασματολογική διάσταση της συγκεκριμένης ομάδας γεωτόπων, χαρακτηρίζεται από την παρουσία επιθερμικών χρυσοφόρων παραγενέσεων χαλκηδονικού χαλαζία και σιδηροπυρίτη, που συνιστούν εκτεταμένες ζώνες πυριτίωσης και μεταλλοφορίας. Οι μεταλλοφόρες αυτές δομές αποτελούν σημαντικούς μεταλλογενετικούς οδηγούς και δείκτες κοιτασματολογικής έρευνας για τον εντοπισμό συμπαγών πολυματελλικών θειούχων μεταλλευμάτων.Η διάσταση του γεωεπιστημονικού ενδιαφέροντος με την έννοια του εκπαιδευτικού και αρχαιολογικού τουρισμού είναι ιδιαίτερα σημαντική.

Το ερώτημα που τίθεται είναι, γιατί οι αρχαίοι έλληνες της περιοχής λειτουργούσαν τα μεταλλεία τους κοντά και δίπλα στις πόλεις που ζούσαν; Και πιο συγκεκριμένα γιατί τα αρχαία μεταλλεία Κασσάνδρας είχαν τις στοές τους μια ανάσα από τα αρχαία Στάγειρα;

Οι αρχαίες στοές Βίνας μαζί με το μεταλλείο Ολυμπιάδας πέρα από την γεωεπιστημονική του αξία, έχει και ιστορική σημασία αφού βρίσκεται σε ναι περιοχή με διαχρονική μεταλλευτική δραστηριότητα. Θα πρέπει να δημιουργηθούν οι προυποθέσεις με την κατασκευή έργων που θα εξυπηρετούν την γεωτουρισική του προβολή.

· Γεώτοπος ΝΑ60- Κοίτη Μαυρόλακκα

Ο Μαυρόλακκας συγκεντρώνει όλα τα νερά της ομώνυμης λεκάνης απορροής πριν την κατάληξή του στον όρμο Ολυμπιάδας. Αποτελεί παράδειγμα κακής διαχείρισης με αποτέλεσμα την στρεβλή οριοθέτηση και καταπάτηση, γεγονός που οδηγεί σε καταστροφικές συνέπειες στις περιπτώσεις έντονων πλημμυρικών παροχών. Ο Μαυρόλακκας διασχίζει την μεταλλευτική περιοχή Ολυμπιάδας και διέρχεται δίπλα από σχετική λίμνη τελμάτων και άλλες μεταλευτικές εγκαταστάσεις.Το γεγονός αυτό καθιστά τον ρυθμιστικό ρόλο του ακόμη πιο σημαντικό, σε συνδυασμό πάντοτε με την επαναδιευθέτηση της φυσικής κοίτης. Σαν γεώτοπος αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα για την ανάγκη ορθολογικής διαχείρισης του φυσικού περιβάλλοντος σε μία περιοχή που δέχεται πιέσεις τόσο από την βιομηχανική παρουσία, όσο και από την ανθρώπινη δραστηριότητα και τις γεωλογικές ιδιαιτερότητες.Το γεωτοπικό του ενδιαφέρον εντάσσεται σ’ένα βιομηχανικό δίκτυο μεταλλευτικής δραστηριότητας προς όφελος του εκπαιδευτικού τουρισμού. ???

ΑΛΛΟΥΒΙΑΚΕΣ ΑΠΟΘΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΔΙΑΙΡΕΤΑ ΙΖΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΓΝΕΥΣΙΑΚΑ ΠΕΤΡΩΜΑΤΑ ΚΑΙ ΜΑΡΜΑΡΑ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1

ΓΕΩΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟ ΠΑΡΚΟ ΒΟΡΕΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ

Η γεωλογική δομή της Χαλκιδικής χαρακτηρίζεται από μοναδική πολυπλοκότητα με σημαντικό επιστημονικό ενδιαφέρον το οποίο εντείνεται λόγω του πλούσιου σε ορυκτές ύλες υπέδαφος που διαθέτει. Η μεταλλευτική δραστηριότητα στη Β.Α. Χαλκιδική έχει παίξει σημαντικότατο οικονομικό, κοινωνικό και ιστορικό ρόλο και η υπάρχουσα γεωλογική-μεταλλευτική κληρονομιά δεν έχει τύχει μέχρι σήμερα της δέουσας αξιοποίησης. Κρίνεται λοιπόν σκόπιμο και προτείνεται στα πλαίσια του υποέργου «ανάδειξη γεωτόπων-γεωπάρκων, συμβολή στην αιεφόρο ανάπτυξη» η δημιουργία γεωμεταλλευτικού πάρκου στην περιοχή της Β.Α. Χαλκιδικής.

Τα κύρια στοιχεία που θα αναδεικνύονται μέσα από το γεωμεταλλευτικό πάρκο μπορεί να είναι:

Η ερμηνεία της γεωλογικής δομής
Η ανάδειξη-επίδειξη περιοχών κυρίαρχης γεωλογικής-μεταλλευτικής σημασίας
Η δημιουργία μουσείου μεταλλευτικής δραστηριότητας
Η ανάδειξη κύριων μεταλλευτικών έργων (π.χ. επισκέψιμες στοές, νταμάρια,
μέτωπα εξόρυξης)
Η ανάδειξη του ανθρώπινου παράγοντα στην διαχρονική λειτουργία των μεταλλείων (ιστορικές κατοικίες μεταλλωρύχων)
Η ανάδειξη μεταλλευτικών εγκαταστάσεων επεξεργασίας των προϊόντων (π.χ. εργοστάσιο εμπλουτισμού μαγγανίου)
Η ανάδειξη ιστορικών μεταλλευτικών έργων (ιστορικές στοές-πηγάδια περιοχής Βίνας)
Η ανάδειξη των μεταλλουργικών απορριμμάτων (αρχαίες σκουριές) που βρίσκονται διασκορπισμένες σε πολλές θέσεις της περιοχής.

Τέλος κεντρικός στόχος του προτεινόμενου έργου θα είναι η ανάδειξη της ιστορικής διαδρομής του χρυσού και του αργύρου και η συμβολή τους στον πολιτισμό από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2

ΠΡΟΤΑΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ

ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΣΤΑΓΕΙΡΩΝ - ΑΚΑΝΘΟΥ ΤΗΣ ΒΑ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ

Εισαγωγή^{^[1]}

Τα μεταλλεία Κασσάνδρας βρίσκονται στην ΒΑ Χαλκιδική, σε μία ευρύτερη περιοχή συνολικής έκτασης 200 Km2 μεταξύ Ολυμπιάδας, Στανού, Μ. Παναγίας και Ιερισσού (Σχ. 1). Τα μεταλλεία Κασσάνδρας περιλαμβάνουν τα κοιτάσματα θειούχων βασικών και πολύτιμων μετάλλων Ολυμπιάδας, Μαντέμ Λάκκος, Μαύρες Πέτρες, τα κοιτάσματα μαγγανίου – χρυσού της Πιάβιτσας και Βαρβάρας και το κοίτασμα χαλκού – χρυσού των Σκουριών, Μ./ Παναγίας. Πρόσφατα τα μεταλλεία μεταβιβάστηκαν από την TVX Hellas Α.Ε. στην εταιρεία KINROSS Gold Corporation και τελούν σε πλήρη αδράνεια μετά και το κλείσιμο του μεταλλείου Μαντέμ Λάκκου και των μεταλλευτικών εγκαταστάσεων Στρατωνίου.

Τα μεταλλεία χρυσού, αργύρου, μολύβδου, ψευδαργύρου, χαλκού και μαγγανίου της βόρειας Χαλκιδικής (Στρατώνι και Ολυμπιάδα) αποτέλεσαν τον κυρίαρχο χρηματοδότη του μακεδονικού βασιλείου και των εκστρατειών του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Στην περιοχή σώζονται περισσότερα από 300 πηγάδια και περίπου 200.000 m3 αρχαίων μεταλλουργικών απορριμμάτων, των κοινών «σκουριών» από την εκκαμίνευση των μεταλλευμάτων^{^[2]}. Με βάση ιστορικές πηγές και τα αποτελέσματα άμεσων και έμμεσων αναλύσεων και προσδιορισμών που έχουν γίνει στις παραπάνω σκουριές η έναρξη της δραστηριότητας εντοπίζεται στις αρχές της κλασσικής αρχαιότητας

Από το 1705 με σουλτανικό φιρμάνι, παραχωρήθηκε στους κατοίκους της περιοχής, το δικαίωμα εκμετάλλευσης των μεταλλείων αργύρου. Παράλληλα στην περιοχή λειτουργούσε κρατικό νομισματοκοπείο. Με την εξόρυξη και την τήξη των θειούχων και των μαγγανιούχων μεταλλευμάτων, η περιοχή εξασφάλιζε χρυσό και ασήμι στην Μεγάλη Πύλη. Ο Belon μας μεταφέρει την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα πληροφορία, της χρήσης στην περιοχή γερμανικής τεχνικής ορολογίας.

Η επωνυμία Μεταλλεία Κασσάνδρας εμφανίζεται το 1893^{^[3]}, χρονιά κατά την οποία η εκμετάλλευση της περιοχής^{^[4]} παραχωρήθηκε σε Γάλλο-Οθωμανική εταιρεία με έδρα το Παρίσι. Η επωνυμία προφανώς οφείλεται στην τότε ονομασία του σημερινού Νομού Χαλκιδικής, Κασσάνδρα. Στα 600 περίπου καμίνια της περιοχής δούλευε μια πολυεθνική κοινότητα 6.000 εργατών, σε μία πρώιμη εκδοχή πενθημέρου καθώς οι Εβραίοι εργάτες είχαν αργία το Σάββατο ενώ οι Χριστιανοί την Κυριακή.

Ο 19^ος αιώνας θα σημάνει για τα Μαδεμοχώρια^{^[5]}, το πέρασμα από την αυτοδιοίκηση στην εξαρτημένη εργασία, κάτω από την εξουσία εταιρικής διοίκησης για την εκμετάλλευση των μεταλλείων. Στα καμίνια της εταιρείας είχαν επεξεργασθεί ως το 1900, 72.000 τόνοι μεταλλεύματος. Η επιχείρηση εκμεταλλευόταν τα δευτερογενή μεταλλεύματα μαγγανίου, των σιδηρούχων στρωμάτων των Μαύρων Πετρών, της Πιάβιτσας, του Μπασδεκίου και της Ολυμπιάδος. Στα 1901 άρχισε η επιφανειακή εκμετάλλευση του σιδηροπυρίτη στον Μαντέμ Λάκκο η οποία συνεχίστηκε ως το 1974, με υπόγεια κυρίως μέθοδο εκμετάλλευσης.

Στα 1920 τα μεταλλεία του Στρατωνίου περνούν στην προτελευταία σύγχρονη περίοδο εκμετάλλευσης. Την Γάλλο-Οθωμανική εταιρεία διαδέχεται η Ανώνυμη Ελληνική Εταιρεία Χημικών Προϊόντων & Λιπασμάτων^{^[6]}. Η εταιρεία διέβλεψε εγκαίρως, την αναγκαιότητα ευρείας χρήσης λιπασμάτων για την ανάπτυξη της γεωργίας στην χώρα, και έτσι οδηγήθηκε στην αγορά μεταλλείων με στόχο την εξασφάλιση του θείου, της πρώτης ύλης για την παρασκευή τους. Αγοράζει τα μεταλλεία του Στρατωνίου, της Κύπρου, της Ερμιόνης, του Ωρωπού και της Κορώνης, και ιδρύει εργοστάσιο λιπασμάτων στην Δραπετσώνα.

Την περίοδο αυτή, οι εγκαταστάσεις στέγασης των εργαζομένων και οι απαραίτητοι χώροι κοινής εξυπηρέτησης βρίσκονται στην ευρύτερη περιοχή του μεταλλείου, χωροθετημένοι στο υψηλότερο σημείο με θέα στον κόλπο της Ιερισσού και κληροδοτήθηκαν στην ΑΕΕΧΠ & Λιπασμάτων από την Γάλλο-Οθωμανική Εταιρεία. Η χωροθέτηση τους σχετίζεται άμεσα με το γεγονός ότι η μεταλλευτική δραστηριότητα εκείνη την εποχή περιοριζόταν στην παρακείμενη, κλειστή ωστόσο σήμερα στοά 323. Το σημερινό Στρατώνι αποτελούσε τότε ουσιαστικά την σκάλα φορτώσεως του μεταλλεύματος, το οποίο μεταφερότανε με ένα Decauville μήκους 6 χιλιομέτρων. Αυτό στα 1932 αντικαταστάθηκε από ένα σύστημα εναέριας μεταφοράς.

Καθώς η μεταλλευτική δραστηριότητα αυξάνεται καινούργιες εγκαταστάσεις, αποκλειστικά λειτουργικού χαρακτήρα, δημιουργούνται στο επίπεδο της μέχρι σήμερα κύριας στοάς 262. Πρόκειται για την μονάδα διανομής ηλεκτρικού ρεύματος και παρασκευής πεπιεσμένου αέρα, το μηχανουργείο, τα γραφεία και τα φυλάκια. Η ατμοκίνητη μονάδα παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος βρισκόταν στην παραλία του Στρατωνίου.

Η αρχή της εξέλιξης του Στρατωνίου σε οικισμό γίνεται με την Μικρασιατική καταστροφή, οπότε πρόσφυγες από το μεταλλευτικό χωριό Μπάλια-Μαντέμ, κοντά στον Ελλήσποντο εγκαθίστανται σε πρόχειρα παραπήγματα στο Στρατώνι. Προφορικές μαρτυρίες μας βεβαιώνουν ότι οι κάτοικοι της Μπάλιας έρχονταν για δουλειά στα μεταλλεία του Στρατωνίου πολύ πριν την Μικρασιατική καταστροφή. Μετά τον ισχυρό σεισμό του 1932 που κατέστρεψε πολλούς οικισμούς της ευρύτερης περιοχής, ανοικοδομούνται και στο Στρατώνι οι γνωστής τυπολογίας κατοικίες – πυρήνες υπό την καθοδήγηση του Υπουργείου Ανοικοδομήσεως. Κάποια δείγματα σώζονται έως και σήμερα.

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο η πλειοψηφία των μετοχών της ΑΕΕΧΠ & Λιπασμάτων περιέρχεται στην ιδιοκτησία του Μποδοσάκη Αθανασιάδη, ο οποίος με την δραστηριότητα του τόνωσε ιδιαίτερα τον μεταλλευτικό κλάδο και ειδικότερα το Στρατώνι^{^[7]}.

Στα 1970 η ΑΕΕΧΠ & Λιπασμάτων κατασκεύασε στην παραλία του Στρατωνίου εργοστάσιο εμπλουτισμού και ξεκίνησε η παραγωγή μικτών θειούχων μεταλλευμάτων. Παράλληλα κατασκεύασε στο Στρατώνι συγκροτήματα διώροφων σε σειρά κατοικιών (110 στον αριθμό) για τους εργάτες καθώς και ανεξάρτητες μονοκατοικίες, πανταχόθεν ελεύθερες για το επιστημονικό προσωπικό.

Τον Φεβρουάριο του 1967 εγκαινιάστηκε η νέα σκάλα φορτώσεως η οποία κατασκευάστηκε σε χρονικό διάστημα μόλις 3 μηνών. Στα τέλη της δεκαετίας του 70 στην είσοδο του οικισμού, ο Οργανισμός Εργατικής Κατοικίας κατασκεύασε τα γνωστά συμπλέγματα εργατικών κατοικιών της εποχής.

Ήδη από το 1960 η εταιρεία είχε παραχωρήσει στον Άγγλο lουλιανό Χάντερ το δικαίωμα εκμετάλλευσης των κοιτασμάτων μαγγανίου στην Πιάβιτσα. Η μεταλλευτική δραστηριότητα του μαγγανίου εκφυλίζεται σταδιακά και παύει οριστικά στα μέσα της δεκαετίας του 1980. Απομεινάρια του μεταλλείου Πιάβιτσας του Χάντερ (το εργοστάσιο εμπλουτισμού και ο νεραύλακας), βρίσκονται στην διαδρομή μεταξύ Σταγείρων και Νεοχωρίου, καθώς και οι ανοιχτές εκσκαφές εξόρυξης των μαγγανιούχων μεταλλευμάτων, έχοντας ωστόσο αφήσει στους επερχόμενους το όνομα του ιδιοκτήτη ως τοπωνύμιο.

Το κοίτασμα μολύβδου , ψευδαργύρου και χρυσού – αργύρου της Ολυμπιάδας εντοπίσθηκε κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1960 από την ΑΕΕΧΠ & Λιπασμάτων, η παραγωγή στο μεταλλείο άρχισε το 1972 και συνεχίσθηκε μέχρι το 1995.

Στα 1976 κατασκευάστηκε στην Ολυμπιάδα το νέο εργοστάσιο εμπλουτισμού, οπότε τα προϊόντα της εκεί μεταλλευτικής δραστηριότητας έρχεται έτοιμο προς φόρτωση στην σκάλα του Στρατωνίου. Σήμερα τα Μεταλλεία Κασσάνδρας έχουν περιέλθει από την Καναδική εταιρεία TVΧ Hellas, στην KINROSS Gold Corporation, όπως και το σύνολο των μεταλλευτικών εγκαταστάσεων και μεταλλευτικών δικαιωμάτων των Μεταλλείων Κασσάνδρας.

Σκοπιμότητα Έργου

Η συμβολή των μετάλλων στην εξέλιξη του πολιτισμού μας καθίσταται σαφής και μόνο από το γεγονός ότι δύο πολύ σημαντικές ιστορικές χρονικές περίοδοι, πήραν το όνομα τους από τα μέταλλα, τα οποία καθόρισαν την εξέλιξη τους: πρόκειται για την εποχή του Χαλκού και την εποχή του Σιδήρου, δύο ορόσημα της ιστορίας του ανθρώπου.

Η ιστορία της μεταλλευτικής-εξορυκτικής δραστηριότητας στην Ελλάδα είναι πλούσια, και η μεταλλευτική δραστηριότητα αποτελεί ένα σημαντικό οικονομικό τομέα που συμμετέχει με ποσοστό 4,5% περίπου στο ακαθάριστο εθνικό προϊόν και συνιστά το 10,5% της αξίας των ελληνικών εξαγωγών.

Με δεδομένα τον οικονομικό, κοινωνικό και ιστορικό ρόλο που έχει διαδραματίσει στην Ελλάδα, η εξορυκτική-μεταλλευτική δραστηριότητα και την σημαντική μεταλλευτική κληρονομιά του Μαντέμ Λάκκου και γενικότερα των Μεταλλείων Κασσάνδρας, η πρόταση αξιοποίησης-δημοσιοποίησης της μεταλλευτικής κληρονομιάς της περιοχής κρίνεται εξαιρετικής σημασίας διότι απετέλεσε διαχρονικά την σημαντικότερη δραστηριότητα της περιοχής και συνέβαλε σημαντικά στην ανάπτυξη αλλά και στην κοινωνικό-πολιτισμική φυσιογνωμία της περιοχής.

Η ιστορία αλλά και η καθημερινή ζωή των ανθρώπων της περιοχής είναι στενά συνδεδεμένη με την λειτουργία των μεταλλείων από πολύ νωρίς. Η υλοποίηση του εγχειρήματος θα οδηγήσει στην δημιουργία ενός πρότυπου οικομουσείου, το οποίο θα επηρεάσει σημαντικά την αναπτυξιακή πορεία της περιοχής και ταυτόχρονα θα συμβάλλει στην διατήρηση της μεταλλευτικής κληρονομιάς της βορειανατολικής Χαλκιδικής.

Σκοπός του Μουσείου

Σκοπός του Μεταλλευτικού Οικομουσείου Χαλκιδικής είναι η έρευνα, διάσωση και ανάδειξη της μεταλλευτικής κληρονομιάς της βόρειας Χαλκιδικής.

Σύντομη Περιγραφή της Πρότασης

Στόχος του έργου είναι η δημιουργία ενός γεωγραφικά εκτεταμένου οικομουσείου το οποίο θα περιλαμβάνει μια σειρά από τοποθεσίες που ιστορικά συνδέονται με την μεταλλευτική δραστηριότητα. Κεντρικό ρόλο στην οργάνωση του οικομουσείου προτείνεται να διαδραματίσει το Μουσείο της Μεταλλευτικής Δραστηριότητας το οποίο προτείνεται να χωροθετηθεί στην περιοχή του Διοικητικού Κέντρου. Το οικομουσείο προτείνεται αρχικά να περιλαμβάνει:

Ø Μουσείο Μεταλλευτικής Δραστηριότητας, το οποίο μπορεί να οργανωθεί στο ιστορικό κτήριο της βίλας-έπαυλης στο Στρατώνι.

Ø Επισκέψιμες μεταλλευτικές στοές. Προτείνεται η ανακατασκευή της στοάς 323, και των ιστορικών στοών και σημείων εξορύξεως στην περιοχή Βίνα της Ολυμπιάδας. Κάποιες από αυτές τις εκμεταλλεύσεις πιθανότατα χρονολογούνται στην αρχαιότητα.

Ø Επισκέψιμη ιστορική κατοικία μεταλλωρύχου στο Στρατώνι, όπου θα γίνεται αναλυτικότερη παρουσίαση της δημιουργίας του οικισμού και της αρχιτεκτονικής του κληρονομιάς.

Ø Εργοστάσιο εμπλουτισμού μαγγανίου στο μεταλλείο μαγγανίου της Πιάβιτσας, το οποίο μετά από μερική αποκατάσταση, όχι βέβαια σε βαθμό επαναλειτουργίας, θα δείχνει την διαδικασία εμπλουτισμού των μαγγανιούχων μεταλλευμάτων.

Ø Ανάδειξη – επίδειξη περιοχών κυρίαρχης γεωλογικής – μεταλλευτικής σημασίας στην Β. Α. Χαλκιδική.

Περιγραφή Περιεχομένων Μουσείου

Α. Μουσείο Μεταλλευτικής Δραστηριότητας

Στο Μουσείο Μεταλλευτικής Δραστηριότητας μπορούν να παρουσιάζονται ιστορικά στοιχεία για την μεταλλευτική δραστηριότητα. Τα επίπεδα «ανάγνωσης» και το βάθος της πληροφορίας που θα μπορεί να προσλάβει ο επισκέπτης θα επιλέγεται από τον ίδιο. Οι θεματικές ενότητες που θα παρουσιάζονται σ’ αυτή την αίθουσα είναι οι εξής:

- πολύ σύντομη ιστορία της εξόρυξης μεταλλευμάτων (ίσως μέσα από ένα φιλμ ή ένα διαδραστικό έκθεμα) και η επίδραση τους στον ανθρώπινο πολιτισμό.

- χάρτης της Ελλάδας, καθώς και λεπτομερείς γεωλογικοί – μεταλλευτικοί χάρτες της περιοχής των μεταλλείων Κασσάνδρας, όπου θα εντοπίζονται τα σημαντικότερα γνωστά μεταλλεία, νεότερα & αρχαία, και το είδος του μεταλλεύματος που εξορύσσονταν. Οι χάρτες μπορεί να είναι τρισδιάστατη μακέτα αφής, (ώστε να μπορεί να χρησιμοποιηθούν και από επισκέπτες με προβλήματα όρασης) οι οποίες θα δίνουν στον επισκέπτη την δυνατότητα να αντλεί πληροφορία μέσα από ένα πίνακα επιλογών.

- χάρτες, τομές, μακέτες των επιμέρους μεταλλείων της ΒΑ Χαλκιδικής

- αναπαραστάσεις (σχέδια - φωτογραφίες - μακέτες) της διαδικασίας απόληψης των τελικών προϊόντων (εμπλουτίσματα, μέταλλα) στα διάφορα είδη μεταλλευμάτων των μεταλλείων Κασσάνδρας στην διαχρονική τους λειτουργία.

- εκθετήριο μεταλλευμάτων ορυκτών και πετρωμάτων. Το εκθετήριο αυτό μπορεί και πάλι να λειτουργεί σαν ένα παιχνίδι μνήμης, όπου ο επισκέπτης μπορεί να καλείται να ταυτίζει την εικόνα του πετρώματος με το όνομα .

[1] Για την ιστορία των Μεταλλείων Κασσάνδρας βλέπε Βαλαβανίδου Α. & Ο. Δεληγιάννη, ΣΤΡΑΤΩΝΙ: Πρώτη καταγραφή της τεχνολογικής και αρχιτεκτονικής κληρονομιάς στο 3^ο Πανελλήνιο Συνέδριο του ελληνικού τμήματος του ΤΙCCIH, Μυτιλήνη, Οκτώβριος 1995.

[2] Γ.Περαντώνης, Μικτά θειούχα μεταλλείων Κασσάνδρας Μ.Λάκκου και Ολυμπιάδας, Πρακτικά Ημερίδας: Ορυκτός Πλούτος Ν.Χαλκιδικής – Περιβάλλον, ΓΕΩΤΕΕ, Θεσσαλονίκη 1994, σελ. 113.

[3] Η συμμετοχή των Μαδεμοχωρίων στην επανάσταση του 1821 έχει σαν συνέπεια την εγκατάσταση στην περιοχή στρατιωτικού σώματος 10.000 ανδρών για την φύλαξη των μεταλλείων. Την συντήρηση της στρατιωτικής δύναμης υποχρεώνονται να αναλάβουν τα Μαδεμοχώρια. Έτσι στο δεύτερο μισό του 190υ αιώνα, τα μεταλλεία περνάνε σοβαρή κρίση από την οποία εξέρχονται με την ίδρυση της Γαλλο- Οθωμανικής εταιρείας με την επωνυμία Μεταλλεία Κασσάνδρας[3]. Από το 1893 παραχωρούνται στην εταιρεία τα δικαιώματα εκμετάλλευσης των μεταλλείων αντιμονίου, αργυρούχου μολύβδου και μαγγανίου.

[4] Ήδη από το 1705 με σουλτανικό φιρμάνι, παραχωρήθηκε στους κατοίκους της περιοχής, το δικαίωμα εκμετάλλευσης των μεταλλείων αργύρου. Παράλληλα στην περιοχή λειτουργούσε κρατικό νομισματοκοπείο. Στο Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας διαφυλάσσονται τα τεκμήρια του ορισμού των Μαδεμοχωρίων ως αυτοδιοικούμενης περιοχής.

[5] Τα Μαδεμοχώρια ήταν 12 συνολικά: ειδικότερα ήταν οι οικισμοί Νεοχώρι, Στάγειρα, Στρατονίκη, Στρατώνι, ….

[6] Η ΑΕΕΧΠ & Λιπασμάτων όπως ονομάζονταν για συντομία, ιδρύθηκε στα 1909 στην Αθήνα από τους Νικόλαο και Άγγελο Κανελλόπουλο, Λυσίμαχο Χαρίλαο, Αλέξανδρο Ζαχαρίου, Λέοντα Οικονομίδη και Λεωνίδα Αραπίδη. Παρήγαγε οξέα για βιομηχανική χρήση, υπερφοσφωρικά λιπάσματα και σύντομα επεκτάθηκε και στην υαλουργία.

[7] Το 1956 η ΑΕΕΧΠ & Λιπασμάτων ίδρυσε Σχολή Μαθητείας και Επιμορφώσεως Στελεχών της εταιρείας στο Στρατώνι. Το 1966 η εταιρεία εξέδωσε το περιοδικό "Ο Κόσμος των Μεταλλείων» με αποκλειστικό σχεδόν κοινό τους εργαζόμενους της εταιρείας και τις οικογένειες τους, όπως φαίνεται από τα περιεχόμενα του πρώτου κιόλας τεύχους.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 3

ΠΡΟΤΑΣΗ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ – ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ

ΠΑΛΑΙΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ

ΣΤΗΝ Β.Α. ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ

Κοιτάσματα και αναπτυξιακές εξελίξεις

Οι ορυκτές πρώτες ύλες της Χαλκιδικής αποτέλεσαν διαχρονικά σημαντικότατο αναπτυξιακό παράγοντα. Μεγάλος αριθμός αρχαίων μεταλλευτικών έργων και σημαντικές ποσότητες παλαιών μεταλλουργικών εκκαμινεύσεων (σκουριές) απαντούν κύρια στην κεντρική και βορειοαναλογική Χαλκιδική και την Σιθωνία. Ιστορικά δεδομένα μαρτυρούν την διαχρονική εκμετάλλευση των μεταλλείων μολύβδου, ψευδαργύρου, χρυσού, αργύρου, χαλκού, μαγγανίου στην ΒΑ Χαλκιδική κατά τους Βυζαντινούς χρόνους και την περίοδο της Τουρκοκρατίας, με ειδικά προνόμια αυτοδιαχείρισης των κατοίκων της περιοχής Μαντεμοχωρίων.

Σήμερα στην Χαλκιδική δραστηριοποιούνται δύο μεγάλα μεταλλευτικά κέντρα αξιοποιώντας κοιτάσματα ορυκτών πρώτων υλών και συμβάλουν ουσιαστικά στην κοινωνία αλλά και στην εθνική οικονομία. Στην περιοχή Στρατωνίου – Ολυμπιάδας εκμεταλλεύονται τα γνωστά κοιτάσματα μολύβδου, ψευδαργύρου, χρυσού και αργύρου και στην περιοχή της Γερακινής αξιοποιούνται τα κοιτάσματα λευκολίθου, ενώ έχουν αδρανήσει τα τελευταία χρόνια τα μεταλλεία λευκολίθου της Ορμύλιας και της Βάβδου και το μεταλλείο μαγγανίου στην περιοχή Νεοχωρίου.

Στην ΒΑ Χαλκιδική απαντούν τα σημαντικότερα κοιτάσματα πολύτιμων και βασικών μετάλλων, χαλκού και μαγγανίου της χώρας. Το κοίτασμα της Ολυμπιάδας με αποθέματα 14,2 εκ. τόννους μεταλλεύματος, περιέχει 4,6% μόλυβδο, 6,3% ψευδάργυρο, 8,4 γραμμάρια ανά τόννο χρυσό και 114 γραμμάρια ανά τόννο άργυρο. Το κοίτασμα αναπτύσσεται από την επιφάνεια μέχρι βάθος 600 μέτρων περίπου και η εκμετάλλευσή του γίνεται με υπόγεια μεταλλευτικά έργα. Από την εταιρία TVX Hellas – Ελληνικός Χρυσός, ιδιοκτήτρια των μεταλλείων Κασσάνδρας, προωθείται η εκγατάσταση μεταλλουργίας χρυσού και αργύρου. Το μεταλλείο της Ολυμπιάδας αναμένεται να παράγει 254.000 ουγγιές χρυσού, 2.300.000 ουγγιές αργύρου, καθώς επίσης και 51.600 τόννους συμπυκνώματος ψευδαργύρου και 36.000 τόννους συμπυκνώματος μολύβδου σε ετήσια βάση, τα πέντε πρώτα χρόνια της προβλεπόμενης 20ετούς λειτουργίας του.

Στα κοιτάσματα μικτών θειούχων μεταλλευμάτων Μαντέμ Λάκκου και Μαύρες Πέτρες, το σύνολο των αποθεμάτων είναι 1,4 εκ. τόννοι μεταλλεύματος, το οποίο περιέχει 8,3% μόλυβδο, 10% ψευδάργυρο και 195 γραμμάρια ανά τόννο άργυρο. Η εκμετάλλευση γίνεται με υπόγεια μεταλλευτικά έργα και τα τελικά προϊόντα μετά τον εμπλουτισμό με την μέθοδο της επίπλευσης είναι συμπύκνωμα αργυρούχου μολύβδου και ψευδαργύρου, τα οποία εξάγονται σε μεταλλουργικές μονάδες. Μεταξύ των γνωστών κοιτασμάτων Ολυμπιάδας – Μ. Λάκκου τα τελευταία χρόνια εντοπίσθηκαν από το ΙΓΜΕ, μέσα από ανταγωνιστικό ερευνητικό πρόγραμμα της Ε.Ε. και σε συνεργασία με την TVX Hellas μεταλλοφόρες ζώνες χρυσού – αργύρου – μολύβδου – ψευδαργύρου, οι οποίες στο βάθος αναμένεται να εξελίσσονται σε μεταλλοφόρες συγκεντρώσεις με οικονομικό ενδιαφέρον. Η περιοχή Βίνα – Στρεμπένικος θα διερευνηθεί με συστηματικές ερευνητικές εργασίες.

Το πορφυρικό κοίτασμα χρυσού – χαλκού στη θέση Σκουριές της Μ. Παναγίας, εντοπίσθηκε και ερευνήθηκε αρχικά από το ΙΓΕΥ (το ΙΓΜΕ της δεκαετίας του 1960), και αργότερα από μεταλλευτικές επιχειρήσεις. Διαθέτει εκμεταλλεύσιμα αποθέματα 130 εκ. τόννους, που περιέχουν μέσο όρο 0,89 γραμμάρια ανά τόννο χρυσό και 0,56% χαλκό. Το κοίτασμα αρχίζει από την επιφάνεια, έχει κυλινδρική μορφή διαμέτρου περίπου 300 μέτρων και βυθίζεται κατακόρυφα σε βάθος περίπου 750 μέτρων. Ήδη προγραμματίζεται επενδυτική δραστηριότητα στην κατεύθυνση ανάπτυξης μεταλλευτικών έργων από την εταιρία TVX Hellas A.E.

Τα μαγγανιούχα κοιτάσματα της περιοχής Πιάβιτσας στο Νεοχώρι και στο δημόσιο μεταλλείο Βαρβάρας, περιέχουν 10 και 1,5 εκ. τόννους μαγγανιομεταλλεύματος αντίστοιχα με περιεκτικότητα 30% σε διοξείδιο του μαγγανίου και 1,5 γραμμάρια ανά τόννο χρυσό. Τα μαγγανιομεταλλεύματα της Χαλκιδικής λόγω των εδικών φυσικοχημικών χαρακτηριστικών που διαθέτουν είναι κατάλληλα για την παραγωγή ξηρών ηλεκτρικών στοιχείων των κοινών μπαταριών. Την τελευταία δεκαπενταετία έχει σταματήσει η εκμετάλλευση που γινόταν με υπαίθρια μεταλλευτικά έργα. Η δυσχερής κατάσταση του φυσικού διοξειδίου του μαγγανίου στην διεθνή αγορά τα τελευταία χρόνια, θεωρείται αρνητικός παράγοντας και δεν πρέπει να αναμένονται επενδυτικές πρωτοβουλίες για την αξιοποίηση των μαγγανιούχων μεταλλευμάτων στο προσεχές μέλλον. Το μαγγανιούχο κοίτασμα του Δ.Μ. Βαρβάρας εντοπίσθηκε και ερευνήθηκε λεπτομερώς από το ΙΓΜΕ στην δεκαετία του 1980, εφαρμόσθηκε δε ανταγωνιστικό ερευνητικό πρόγραμμα της Ε.Ε. που αφορούσε στον εμπλουτισμό του μαγγανιομεταλλεύματος με συμβατικές μεθόδους και με την μέθοδο της βιοεκχύλισης.

Μια σειρά μικρότερων κοιτασμάτων και μεταλλοφόρων εμφανίσεων απαντούν στην ΒΑ Χαλκιδική. Αναφέρουμε την περιοχή Φτερούδα μεταξύ Πλανά – Μεταγγίτσι όπου μετά από συστηματική έρευνα από το ΙΓΜΕ, εντοπίσθηκε σιδηρούχος σχηματισμός με μέση περιεκτικότητα 4,5 γραμμάρια ανά τόννο χρυσό με αποθέματα 60.000 τόννους, την περιοχή Πραβίτα με μεταλλοφορίες χαλκού, μολύβδου, ψευδαργύρου, χρυσού και βολφραμίου, την περιοχή Στανού , Φυσώκας, Χονδρή Ράχη, κ.ά. όπου απαντούν εμφανίσεις μεταλλικών ορυκτών, τις περιοχές Γοματίου, Ν. Ρόδων, όπου έχουμε εμφανίσεις λευκολίθου και χρωμίτη, ενώ από πρόσφατες έρευνες του ΙΓΜΕ εντοπίσθηκαν μεταλλοφορίες ουρανίου στα γρανιτικά πετρώματα της βόρειας Χαλκιδικής.

Μεγάλο μεταλλευτικό κέντρο στην κεντρική Χαλκιδική είναι η περιοχή Βασιλικών – Βάβδου – Γερακινής – Ορμύλιας. Στην περιοχή αυτή αναπτύσσονται σημαντικά κοιτάσματα μαγνησίτη, κοινώς λευκολίθου και μεταλλοφορίες χρωμίου. Η μεταλλευτική δραστηριότητα λευκολίθου στην Χαλκιδική ανάγεται στις αρχές του αιώνα την σημαντικότερη όμως ανάπτυξη έχουμε στα μέσα της δεκαετίας του 1950 έως και σήμερα. Τα συνολικά γεωλογικά αποθέματα λευκολίθου στην ζώνη αυτή εκτιμώνται σε 300 εκ. τόννους. Μετά την πλήρη αδρανοποίηση των μεταλλείων Ορμύλιας και Βάβδου σήμερα λειτουργεί μόνον το μεταλλευτικό κέντρο της Γερακινής από την εταιρία Ελληνικοί Λευκόλιθοι Α.Ε.

Η εξόρυξη του μεταλλεύματος γίνεται επιφανειακά από μεγάλες ανοιχτές εκσκαφές αφού προηγηθεί κοιτασματολογική έρευνα με γεωτρήσεις. Τα κοιτάσματα λευκολίθου της Χαλκιδικής είναι φλεβοειδούς μορφής και η μεταλλοφορία αναπτύσσεται στα υπερβασικά πετρώματα της Οφειολιθικής σειρά της Περιροδοπικής ζώνης. Ο λευκόλιθος είναι λευκός σαν χιόνι, και το ποσοστό μεταλλοφορίας κυμαίνεται από 12% στα φτωχότερα τμήματα έως και 30 – 40% σε πλουσιότερα τμήματα. Ο λευκόλιθος της Χαλκιδικής είναι πολύ καλής ποιότητας και είναι γνωστός στην παγκόσμια αγορά. Το επιφανειακά εξωρυσσόμενο μετάλλευμα μετά από θραύση – λειοτρίβηση υφίσταται εμπλουτισμό με την χρήση ακτίνων Laser. Το σύνολο της παραγωγής λευκολίθου μετά από φρύξη σε οριζόντιους και κατακόρυφους κλιβάνους μετατρέπεται σε δίπυρη και καυστική μαγνησία. Τα τελικά προϊόντα δίπυρης και καυστικής μαγνησίας έχουν πάρα πολλές χρήσεις οι κύριες από τις οποίες είναι : πυρίμαχα υλικά, κατασκευή μονωτικών πατωμάτων, ζωοτροφές, λιπάσματα, κατασκευή δομικών υλικών, χημική βιομηχανία, βιομηχανία χάρτου, περιβαλλοντικές χρήσεις, φαρμακευτική βιομηχανία, κ.ά. Μικρή ποσότητα λευκολίθου υφίσταται περαιτέρω επεξεργασία και παράγονται εξειδικευμένα προϊόντα μαγνησίτη ειδικών χρήσεων (βασικά μονολιθικά).

Στην ζώνη ανάπτυξης των κοιτασμάτων λευκολίθου απαντούν μεγάλες ποσότητες ολιβίνη ενός ορυκτού που καλύπτει ευρύ πεδίο βιομηχανικών εφαρμογών στους κλάδους των πυρίμαχων, των λειαντικών, της χαλυβουργίας κ.ά. Ο ολιβίνης είναι το κύριο συστατικό των δύο τύπων πετρωμάτων (δουνίτης, χαρζβουργίτης) που φιλοξενούν την μεταλλοφορία λευκολίθου. Το ΙΓΜΕ σε συνεργασία με άλλους ερευνητικούς φορείς και μεταλλευτικές επιχειρήσεις μέσα από ανταγωνιστικό πρόγραμμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης μελέτησε τα κοιτασματολογικά και τεχνικοοικονομικά χαρακτηριστικά του ολιβίνη της Χαλκιδικής.

Από τεκμηριωμένη μελέτη η οποία εκπονήθηκε από το ΙΓΜΕ μετά από ανάθεση του Υπουργείου Ανάπτυξης, σχετικά με την επαναλειτουργία του δημόσιου μεταλλείου της Βάβδου, προκύπτει ότι η αξιοποίηση των περίπου 7,5 εκ. τόννων ολιβίνη της Βάβδου μπορεί οικονομοτεχνικά να στηρίξει την βιώσιμη επαναλειτουργία του μεταλλείου.

Βωξιτικά κοιτάσματα απαντούν στο όρος Κατσίκα στην δυτική Χαλκιδική, τα οποία δεν έχουν αξιοποιηθεί κύρια λόγω των περιορισμένων αποθεμάτων, παρά το γεγονός ότι τα ποιοτικά τους χαρακτηριστικά τα καθιστούν κατάλληλα για την παραγωγή αλουμίνας.

Στην χερσόνησο της Σιθωνίας μετά από έρευνες του ΙΓΜΕ μελετήθηκαν τα κοιτασματολογικά – οικονομοτεχνικά χαρακτηριστικά του αποσαθρωμένου μανδύα του γρανίτη της περιοχής Νταγουδέλι, Κερασιά, Ποτίστρα. Το γρανιτικό αυτό υλικό, τα αποθέματα του οποίου είναι μεγάλα, περιέχει ικανοποιητικές περιεκτικότητες χαλαζία και αστρίων που χρησιμοποιούνται κυρίως στην βιομηχανία για πολλαπλές χρήσεις (υαλουργεία, βιομηχανία πλακιδίων, κ.ά.).

Στα νεογενή στρώματα της δυτικής. Χαλκιδικής εντοπίζονται αποθέσεις ερυθρών αργίλων. Τα ερυθροχώματα αυτά μελετήθηκαν από το ΙΓΜΕ στις περιοχές Ζωγράφου, Σήμαντρα, Όλυνθος, Διονυσίου, Αγ. Παντελεήμονας και προέκυψε η καταλληλότητα των αργίλων για παραγωγή κεραμικών και μπισκότων για πλακίδια τύπου gress, ενώ για την παραγωγή πλακιδίων χρειάζεται η ανάμειξη με ειδική άργιλο προκειμένου να αποκτηθεί καλλίτερη πλαστικότητα.

Μικρότερης σημασίας δραστηριότητες αναπτύσσονται στην Χαλκιδική με την αξιοποίηση πετρωμάτων στο τομέα των οικοδομικών – αδρανών υλικών, των διακοσμητικών πετρωμάτων κοινώς μάρμαρα και χαλαζία, ενώ διενεργούνται έρευνες από το ΙΓΜΕ και ιδιωτικούς φορείς, για την δυνατότητα αξιοποίησης ειδικών πετρωμάτων ως αντιολισθηρά στην επίστρωση οδοστρωμάτων, και σκύρων για το σιδηροδρομικό δίκτυο. Ήδη μετά από ερευνητικό πρόγραμμα του Ι.Γ.Μ.Ε. το οποίο χρηματοδοτήθηκε από την Περιφέρεια Κ. Μακεδονίας, εντοπίσθηκαν περιοχές με πολύ μεγάλο αποθεματικό δυναμικό σε πετρώματα των οποίων τα ποιοτικά χαρακτηριστικά πληρούν τις απαιτούμενες προδιαγραφές για χρήσεις ως αντιολισθηρά αδρανή υλικά.

Το Ινστιτούτο Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών (ΙΓΜΕ) ως επίσημος σύμβουλος της πολιτείας σε θέματα γεωεπιστημών και μεταλλευτικής έρευνας έχει να επιδείξει σημαντικό έργο στην έρευνα και αξιοποίηση των ορυκτών πρώτων υλών στη Χαλκιδική. Έχει εκπονήσει μεγάλο αριθμό γεωλογικών – κοιτασματολογικών – μεταλλευτικών και άλλων γεωεπιστημονικών μελετών, υλοποιώντας προγράμματα βασικής άλλα και εφαρμοσμένης έρευνας.

Στον τομέα των ορυκτών πρώτων υλών έχει συμβάλει καθοριστικά στον εντοπισμό και στην οικονομοτεχνική μελέτη κοιτασμάτων και μεταλλοφόρων συγκεντρώσεων όπως ήδη έχει αναφερθεί. Καθοριστική επίσης πρέπει να θεωρηθεί η συμβολή του ΙΓΜΕ το οποίο σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Περιφερειακής Ανάπτυξης (Ι.Π.Α.) και μετά από ανάθεση του Υπουργείου Ανάπτυξης, εκπόνησε εμπεριστατωμένη μελέτη που αφορούσε στην χωροθέτηση της λεκάνης απόθεσης των στερεών αποβλήτων και στην επιλογή θέσης εγκατάστασης της μεταλλουργίας χρυσού στο πλαίσιο της εξελισσόμενης επένδυσης της TVX Hellas στην ΒΑ Χαλκιδική και η οποία αφορά στην αξιοποίηση του κοιτάσματος της Ολυμπιάδας.

Αποκατάσταση – ανάδειξη ανενεργών στοών στην περιοχή

«Βίνα» του Στρατονίκου όρους

Στην ευρύτερη περιοχή του Στρατονικού όρους απαντούν παλιά μεταλλευτικά έργα (στοές – πηγάδια) και σημαντικές ποσότητες μεταλλουργικών εκκαμινεύσεων (σκουριές). Οι κύριες παλιές μεταλλευτικές εργασίες απαντούν στην Τούμπα Καραγιάννη (δυτικά της Ολυμπιάδας), Βίνα – Ζέπκου (ανατολικά της Ολυμπιάδας), στην περιοχή Στρατονίκης (Μ. Λάκκος – Μαύρες Πέτρες), στην περιοχή Τσαρκιά Λάκκος (δυτικά των Σταγείρων) κ.ά.

Τα ανενεργά μεταλλευτικά έργα της Β.Α. Χαλκιδικής μπορούν και πρέπει να θεωρηθούν ως πολιτιστική κληρονομιά, δεδομένου ότι η μεταλλευτική δραστηριότητα στην περιοχή λειτουργεί διαχρονικά από την αρχαιότητα έως και σήμερα συμβάλλοντας ουσιαστικά στην οικονομία της περιοχής. Ιδανική περίπτωση αυτοτελούς μεταλλευτικού έργου αποτελούν οι ανενεργές μεταλλευτικές εργασίες της περιοχής Βίνας, οι οποίες πρόσφατα εντοπίσθηκαν σε κοινό ερευνητικό πρόγραμμα του ΙΓΜΕ και TVX.

Η περιοχή Βίνα βρίσκεται περίπου 2,5 – 3 χιλιόμετρα ανατολικά της Ολυμπιάδας και σε μικρή απόσταση από τα αρχαία Στάγειρα, τα οποία αναδείχθηκαν από την Αρχαιολογική Υπηρεσία τα τελευταία χρόνια.

Γεωλογικά η περιοχή δομείται από μεταμορφωμένα πετρώματα της Σερβομακεδονικής μάζας. Στην περιοχή απαντούν ρηξιγενείς μεταλλοφόρες ζώνες χρυσού, αργύρου, βασικών μετάλλων και μαγγανίου. Πρόκειται για επιμήκεις κατακόρυφες ρηξιγενείς δομές κατά μήκος των οποίων έχουν ορυχθεί πλήθος μεταλλευτικών έργων (στοές, πηγάδια, λαγούμια) απ’ όπου εξορύχτηκαν σημαντικές ποσότητες μεταλλεύματος. Τα μεταλλευτικά αυτά έργα αναπτύσσονται με διεύθυνση Βοράς – Νότος σε δύο κύριες δομές, την ανατολική και δυτική Βίνα, σε μήκος 400 και 800 μέτρων αντίστοιχα. Πρόκειται για μικρού εύρους μεταλλευτικά έργα τα οποία ορύχτηκαν αυστηρά και μόνον κατά μήκος των μεταλλοφόρων ζωνών και τα οποία διατηρούν ακόμη και σήμερα τα πρωταρχικά τους χαρακτηριστικά. Δεν είναι γνωστή η περίοδος κατά την οποία έγινε η διάνοιξή τους, Από τα γενικά τους χαρακτηριστικά όμως πιθανολογείται ακόμη και η αρχαία προέλευσή τους.

Στόχος του προτεινόμενου έργου είναι η αποκατάσταση και ανάδειξη των ανενεργών στοών της περιοχής Βίνας, η προστασία των σωρών παλαιών εκκαμινεύσεων και η απόδοσή τους σαν χώροι επίσκεψης για τουριστικούς και εκπαιδευτικούς σκοπούς.

Για την αποκατάσταση των μεταλλευτικών έργων της περιοχής Βίνας και την ανάδειξή τους σε βαθμό ώστε να καταστεί δυνατή η προσπέλασή τους και η αξιοποίησή τους ως χώροι επίσκεψης και περαιτέρω μελέτης, είναι αναγκαίες οι εξής εργασίες :

Διάνοιξη μονοπατιών και δρόμων προσπέλασης
Τοπογραφική αποτύπωση επιφανειακών έργων (πηγάδια – στοές)
Λεπτομερής χαρτογράφηση των επιφανειακών έργων
Περίφραξη των πηγαδιών και των εισόδων των στοών
Επαναδιάνοιξη στοών ώστε να καταστούν προσπελάσιμες στον βαθμό που αυτό είναι δυνατόν με μικρές παρεμβάσεις. Θα απαιτηθούν πιθανότητα έργα υποστήριξης
Τοπογραφική αποτύπωση των υπόγειων μεταλλευτικών έργων
Χαρτογράφηση των υπόγειων μεταλλευτικών έργων
Περίφραξη – προστασία των σωρών παλαιών μεταλλουργικών εκκαμινεύσεων της περιοχή Ολυμπιάδας
Σύνταξη χαρτών – μακετών των επιφανειακών και υπόγειων μεταλλευτικών έργων σε συμβατική και ηλεκτρονική μορφή
Έκδοση ενημερωτικού υλικού
Δημιουργία χώρου έκθεσης χαρτών, μακετών, ενημερωτικού υλικού, ορυκτών, πετρωμάτων και μεταλλευμάτων της περιοχής.

Οι παραπάνω εργασίες είναι δυνατόν να υλοποιηθούν σε συνεργασία του ΙΓΜΕ με την Νομαρχια Χαλκιδικής και την TVX Hellas. Η τελευταία διαθέτει έμπειρο επιστημονικό και τεχνικό προσωπικό, αλλά και τα απαιτούμενα μέσα.

Από τις εργασίες αποκατάστασης – μελέτης - και ανάδειξης των ανενεργών στοών της Βίνας αναμένεται να προκύψουν στοιχεία τα οποία θα καταδεικνύουν την όρυξη των στοών και την εκμετάλλευση των χρυσοφόρων ζωνών κατά την εποχή του Φιλίππου και του Μ. Αλεξάνδρου, γεγονός το οποίο θα συνδέσει άμεσα την ανάπτυξη των αρχαίων Σταγείρων και την οικονομική τους ευμάρεια με την αξιοποίηση των μεταλλευμάτων της περιοχής.

Κοιτασματολόγος

Τρίτη 20 Οκτωβρίου 2026

Γεωδιαδρομή Μεταλλείων Κασσάνδρας

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Αναγνώστες

Αρχειοθήκη ιστολογίου

Πληροφορίες