Graphite - The Critical Mineral of the Energy Transition - Geology, Global Control and the Future in Greece

Fig. 1: Overall profile characteristics referred to economic geology, global production, uses, value, and supply chains, circularity and substitution, and Greek ore potential of graphite.

Abstract

Graphite has emerged as one of the most strategic minerals worldwide, as it is a key component of lithium-ion batteries for electric vehicles and energy storage systems. This article examines the geology and deposit types of graphite, the global distribution of reserves and production, the evolution of demand, the control of supply chains, as well as the potential for recycling and substitution. Particular emphasis is given to the prospect of locating and exploiting graphite deposits in Greece.

Introduction

In an era where the energy transition and electromobility dominate global industrial and political discourse, few materials are as central as graphite. This crystalline form of carbon, known for its exceptional electrical conductivity, thermal stability, and lubricating properties, is the cornerstone of modern battery technology [1][4]. Despite its strategic importance, graphite remains largely "invisible" to the general public, although it lies at the heart of every smartphone, electric vehicle, and energy storage system. This article attempts a comprehensive overview of this mineral, from its geology to the geopolitical dimensions of its supply chain, with particular emphasis on Greece's prospects.

1. Geology and Deposit Types

Graphite is formed mineralogically through two main geological processes: regional metamorphism (orogenic origin) and contact with magmatic bodies (associated with intrusions). A modern approach, within the framework of mineral systems, classifies graphite deposits into two broader categories [1][7].

1.1 Orogenic Graphite

This category includes deposits formed during tectonic plate/continental collisions (orogenies) and is subdivided into:

• Flake Graphite: Formed primarily by graphitization of organic carbon during high-grade regional metamorphism (upper amphibolite to granulite facies). Zones of intense deformation and partial melting of rocks (anatexis) appear to play an important role in enriching the grade and quality of graphite [1][7].

• Vein/Lump Graphite: This is the rarest and highest-purity type. It is deposited from hydrothermal fluids, probably derived from deeper metamorphic or melting processes [1]. Decarbonation reactions in carbonate-calcic lithological alternations are the most likely source of carbon for vein formation [7].

1.2 Intrusion-Related Graphite

Formed in continental volcanic arcs through the interaction of magma with carbonate sedimentary rocks. Two subtypes include [1][7]:

• Magmatic-Hydrothermal: Hosted in plutonic and volcanic rocks and derived from CO₂- and CH₄-rich fluids.

• Contact Metamorphic: The effect of magmatic intrusions on carbonate sediments produces microcrystalline (amorphous) graphite deposits [1].

1.3 Temporal Distribution of Deposits

An important observation is that almost 75% of global known graphite reserves are associated with Cryogenian period sediments (approximately 720-635 million years ago) and their subsequent metamorphism that lasted until the Cambrian. This coincides with major fluctuations in the global carbon balance, suggesting a connection with the climatic instability of that period [1][7]. In contrast, few deposits are associated with the orogeny that led to the supercontinent Pangaea (approximately 300 million years ago), possibly due to limited erosion extent [7].

2. Global Reserves and Production Control

Graphite is characterized by a geographically concentrated and geopolitically sensitive supply chain. According to the latest USGS data (2025), global graphite reserves amount to 290 million tonnes [2][9].

2.1 Distribution of Reserves (Table 1)

Table 1: Presentation of the ten dominant countries rich in reserves and corresponding mining production of graphite. Source: USGS Mineral Commodity Summaries 2025, as presented in market research [2][8].

2.2 Characteristics of Global Distribution

• High concentration: The top three countries (China, Brazil, Madagascar) control over 62% of global reserves [2].

• The rise of Africa: Mozambique, Madagascar, and Tanzania together hold 70 million tonnes (24% of the total), emerging as a new, vital source of graphite for the West [2][9].

• Geographic dispersion: Despite China's dominance, reserves are distributed across Asia, Africa, the Americas, and Europe, offering opportunities for regional supply chains (e.g., Canada for North America) [2].

• Production (2025-2030): Global natural graphite production is expected to increase by 18.1% in 2025, reaching 1.83 million tonnes, with Mozambique as the main driver. This country is expected to increase its production sevenfold (to 247,500 tonnes) due to the start of operations at the Balama and Nipepe deposits.

2.3 Production Dominance – The Real Monopoly

China is not simply the country with the largest reserves. It controls 78% of global "ore" production, producing 1.27 million tonnes in 2024 [2][9]. Of this, 85% is flake graphite and 15% is microcrystalline [2].

However, the critical bottleneck is processing/refining. China almost completely dominates the conversion of raw graphite into high-purity spherical graphite for batteries, controlling the overwhelming share of the global graphite anode market (over 95%) [3][10]. This vertical integration (from mine to final product) gives it enormous geopolitical power.

2.4 Undeveloped and Unexplored Reserves

While "reserves" are well documented, there are significant undeveloped potential deposits, particularly in countries with low production rates relative to their reserves (e.g., Brazil, Vietnam, Turkey) [2]. Furthermore, Europe (especially Sweden and Finland) and Canada have developed projects. However, their full exploitation requires significant investments, given the current low graphite prices that render many "Western" projects non-competitive [3][9].

3. Uses and Demand Evolution

3.1 Key Applications

Graphite is used in an astonishing variety of industrial applications (Fig. 2):

• Lithium-ion batteries: The fastest-growing application. Graphite is the dominant material for the anode (the negative electrode). A typical EV battery contains 50-100 kg of graphite [2][4].

• Refractories: The traditional largest use, especially in foundries and steelmaking, where it is used in crucibles and furnace linings [4].

• Lubricants: Its layered structure makes it an excellent solid lubricant [5].

• Conductive materials: In electrodes, electric motor brushes, and electronic applications.

3.2 Market Size and Demand Forecasts

The global graphite market was valued at approximately €26 billion in 2024 and is forecast to reach €36 billion by 2030, with a Compound Annual Growth Rate (CAGR) of 5.41% [4]. Other estimates predict that by 2030, global natural graphite production will reach 3.78 million tonnes, representing a CAGR of 15.6%.

Demand for battery raw materials is forecast to increase dramatically, with graphite demand in 2040 expected to be 19 times higher compared to 2020 [10]. Analysts predict a market deficit as early as *2024*, due to the exponential increase in electric vehicle production [10].

Fig. 2: showing dominant uses of graphite with lithium batteries at the center (Source: Main uses of carbon and graphite, https://ecga.net/main-uses-of-graphite/)]

4. Value Chains and Supply Chain Control

The graphite value chain is a classic case study of strategic vulnerability:

• Mining: Relatively dispersed (China, Brazil, Africa).

• Concentration/Processing: Increases the grade from ~10% to over 90%.

• Spheronisation & Purification: The critical stage. The conversion of flake graphite into high-purity spherical graphite (99.95%) for batteries is done almost exclusively in China [3][9].

4.1 Geopolitical Developments

• China's Export Controls: In December 2023, China imposed licensing requirements for exports of flake and spherical graphite, causing concern in the global market [2][9].

• US Response: The US responded with tariffs of up to 160% on Chinese graphite anodes and initiated dumping investigations [3]. Companies such as Lomiko (Canada) received funding from the Department of Defense [2][9].

• EU Initiatives: The European Critical Raw Materials Act (CRMA) sets a target for the EU to process 40% of its annual consumption of strategic raw materials, such as graphite, by 2030 [4].

4.2 The Future – Diversification or Deficit?

The "West" is trying to develop alternative sources (Mozambique, Tanzania, Canada). However, processing remains the "Achilles' heel". Without massive investments in processing facilities outside China, dependence will remain high [3][10].

5. Substitution and Recycling Potential

Given the geopolitical risks, research into substitutes is intensive. The possibility of substitution depends on the application.

5.1 In Batteries: Hard Carbon and Silicon

• Hard Carbon: Non-graphitic carbon that can be produced from biomass or polymers. It is an alternative anode for sodium-ion (Na-ion) batteries, which are considered a complementary technology [9].

• Silicon Anodes: Silicon has a theoretical capacity 10 times greater than graphite. However, it faces expansion/contraction problems that limit its lifespan. The trend is towards the use of silicon-graphite composite materials (SiG), where graphite remains essential [9].

5.2 In Lubricants – Biochar

A promising development is the use of biochar from wheat residues. Recent studies show that biochar can completely replace graphite in mineral lubricants, retaining anti-scuffing properties and even improving anti-wear protection [5].

Specifically, no significant changes were observed resulting from the replacement of graphite with ecological biochar. The values of parameters responsible for anti-scuffing properties also indicate that complete replacement has no negative effect [5].

5.3 Limits of Substitution

• Thermal conductivity and stability: Under extreme conditions (refractories, high-speed friction), graphite remains unsurpassed.

• Cost and scalability: Silicon is expensive and technologically immature. Biochar, although cheap, has not been tested in all industrial applications.

5.4 Recycling Potential

Recycling graphite from spent lithium-ion batteries (LIBs) is an emerging market with enormous environmental and economic prospects. Recent research (2025-2026) has developed innovative "upcycling" methods.

• Traditionally, pyrometallurgical recycling for metal recovery leads to CO₂ emissions of over 3.2 million tonnes annually (by 2030).

• New methods, such as mechanochemical treatment with ball mills, allow the conversion of "waste" graphite into advanced materials for water purification or new anodes, without the use of corrosive acids. Some technologies have achieved material reuse with performance retention above 60% after five cycles.

6. The Greek Dimension – Prospects and Dynamics

According to previous metallogenetic research studies in the area of Thermes, in the Prefecture of Xanthi, dynamic potential graphite deposits have been identified. Relevant government announcements refer to an upcoming tender call for their potential exploitation.

6.1 Greek Graphite Deposits

• Diasparto – Thermes Area, Xanthi

This area belongs to Eastern Macedonia and Thrace, within the geotectonic zone of metamorphic rocks of the Rhodope massif. It is characterized by intense polyphase metamorphism and the presence of gneisses, marbles, and amphibolites. Historically, graphite occurrences have been reported in marbles and gneisses of the wider area, but no systematic drilling or quantification of the potential has been carried out. The area remains relatively under-explored by modern deposit-scale exploration criteria.

• Polyneri Area, Drama

Also located within the geotectonic zone of the Rhodope massif. Graphite occurrences are associated with metamorphic rocks such as mica schists and gneisses. It requires further deposit-scale investigation.

6.2 Why It Is of Strategic Importance

• European autonomy: Europe currently imports over 100,000 tonnes of graphite annually [5]. The development of Greek graphite could cover part of this demand, aligning perfectly with the goals of the CRMA.

• Geopolitical security: In an environment where China controls processing, every European source, even on a small scale, has enormous strategic value.

6.3 Challenges and Prospects

Challenges include:

• Purity and type: The flake graphite from Xanthi must be assessed for its suitability for batteries (flake size, purity). Microcrystalline graphite has lower economic value.

• Processing infrastructure: Greece (and Europe) lacks spheronisation plants. Either export of the concentrate or European cooperation for vertical integration will be required.

Conclusion

Graphite is emerging as one of the most critical minerals of the 21st century. Its geology is well understood and established, with the most significant deposits associated with orogenies and carbon-bearing geological formations and rocks. Despite the relative abundance of reserves, the global value chain is characterized by extreme geographical concentration, with China exercising almost absolute control over the critical processing stage.

The explosion in demand for electric vehicles and energy storage makes graphite a "bone of contention" in the new geopolitical reality. The "West" is in a race to develop alternative sources, with Africa (Mozambique, Tanzania) and Canada taking the lead. At the same time, research into substitutes (silicon, biochar) is advancing, but will hardly completely displace graphite in the next decade.

Greece, with the "potential" graphite deposits of Thrace, has a unique opportunity to position itself as a regional supplier of this critical mineral for the European Union. The potential exploitation of the potential reserve at Thermes will determine whether our country can turn this potential into productive reality, substantially contributing to European autonomy.

References

[1] Case, G.N.D. (2025). A time-space model of graphite mineral systems. Mineralium Deposita, 61, 783-810. https://doi.org/10.1007/s00126-025-01412-5 [1][7]

[2] ZDZN Research. (2025). Top 10 Countries by Global Natural Graphite Reserves (Updated 2025). ZDZN Anode Material Production Line Specialist. https://www.zdnaturalgraphite.com/top-10-countries-by-global-natural-graphite-reserves/ [2]

[3] Georgia Williams. (2025). Graphite Market Update: H1 2025 in Review. Nasdaq. https://www.nasdaq.com/articles/graphite-market-update-h1-2025-review [3]

[4] TechSci Research. (2025). Graphite Market - Global Industry Size, Share, Trends, Opportunity, and Forecast, 2020-2030F. GII Research. https://www.giiresearch.com/report/tsci1879324-graphite-market-global-industry-size-share-trends.html [4]

[5] Kozdrach, K., & Radulski, W. (2026). The application of biochar as an alternative to graphite in mineral greases – Tribological and rheological property studies. Industrial Crops and Products, 222, 120299. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0926669026002992 [5]

[6] OT.gr Staff. (2025). Greece to Become Key Player in EU's Critical Raw Materials Supply. Οικονομικός Ταχυδρόμος. https://www.ot.gr/2025/02/16/english-edition/greece-to-become-key-player-in-eus-critical-raw-materials-supply/ [6]

[7] Case, G.N.D. (2025). A time-space model of graphite mineral systems (USGS Publication). USGS Publications Warehouse. https://pubs.usgs.gov/publication/70273084 [7]

[8] Three Piggybacks Report. (2026). Table 3-1: 2025 Global Top 10 Countries Graphite Reserves and Global Share. https://m.sgpjbg.com/hyshuju/f031dd59ed93e6d9c0cd6368b9068045.html [8]

[9] Martina Raveni, GlobalData. (2025). Can the West loosen China's grip on the global graphite market? Yahoo Finance / Mining Technology. https://finance.yahoo.com/news/west-loosen-china-grip-global-120029252.html [9]

[10] European Commission, Joint Research Centre (JRC). (2026). Lithium-based batteries supply chain challenges. RMIS - Knowledge for policy. https://rmis.jrc.ec.europa.eu/analysis-of-supply-chain-challenges-49b749 [10]

Επενδύσεις και θεσμοί- Η λεπτή ισορροπία μεταξύ υποστήριξης και αντικειμενικού ελέγχου

 Το άρθρο πραγματεύεται την ανάγκη τήρησης ρόλων και την ακεραιότητα των θεσμών στο επενδυτικό περιβάλλον. 

Γιατί οι δημόσιοι λειτουργοί και επενδυτές είναι δύο ρόλοι που δεν ταυτίζονται; Υπάρχει αλλοίωση του θεσμικού ρόλου μπροστά στις μεγάλες επενδύσεις; Πού οφείλει να σταθεί ο δημόσιος σύμβουλος; Πού σταματά η συμβουλή και πού αρχίζει η ταύτιση με τον επενδυτή; Γιατί η αντικειμενικότητα των θεσμών είναι κρίσιμη; Πότε και πως οι πολίτες αποδέχονται μια επένδυση;  Γιατί η εμπιστοσύνη απέναντι στους θεσμούς αποτελεί θεμέλιο;    

Η προοπτική μιας χώρας να προσελκύσει και να ολοκληρώσει με επιτυχία μια επενδυτική δραστηριότητα δεν είναι υπόθεση ενός μόνο παράγοντα. Είναι ένα σύνθετο εγχείρημα, ένα σύστημα αλληλεξαρτήσεων, όπου κάθε εμπλεκόμενος οφείλει να κινείται αυστηρά εντός των ορίων του ρόλου του. Όταν αυτή η ευθυγράμμιση διαταράσσεται, το τίμημα δεν είναι μόνο η αποτυχία της επένδυσης, αλλά η βαθύτατη διάβρωση της εμπιστοσύνης μεταξύ κράτους και πολίτη.

Η Σουηδία που μιλούσε στον κόσμο και η Σουηδία που κλείνει τα παράθυρά της

 

Φωτογραφίες από συνάντηση μεταξύ Μελίνα Μερκούρη και Ούλοφ Πάλμε — ήταν η 1η Μαΐου 1968, στο πλαίσιο πορείας/εκδήλωσης στη Στοκχόλμη!

Η Σουηδία που γνώρισα στο τέλος του 1970- αρχές του 1971 μέχρι το 1983, δεν είναι η αυτή που βρήκα όταν επέστρεψα πριν 12 και πλέον χρόνια. Το περίφημο κοινωνικό μοντέλο έχει ξεφτίσει όπως και το «Σπίτι του Λαού ή Λαϊκο Σπίτι» (Folkhemmet), όπως με περηφάνεια αποκαλούσαν την χώρα τους οι σουηδοί πολίτες, δεν υπάρχει σήμερα. Ούτε καν κάποιο διασωθέν ίχνος, ή νέο ψήγμα που να θυμίζουν ότι κάποτε σε αυτή τη χώρα το κοινωνικό κράτος είχε κυρίαρχο ρόλο. Ήμουν 18-19 χρονών όταν ήρθα, από την Ελλάδα της δικτατορίας στην Σουηδία της σοσιαλοδημοκρατίας. Σχετικά ανώριμος κοινωνικά και πολιτικά βρέθηκα σε μια χώρα που όλοι έκριναν και όλοι κρινόντουσαν ελεύθερα. Μια χώρα που έμελλε να γίνει και είναι η δεύτερη πατρίδα μου, όπου πέρασα τη μισή ζωή μου, που σέβομαι και νοιάζομαι, και της «χρωστάω» πολλά. Ειδικά, η πολιτική «γνωριμία» μου με το Ούλοφ Πάλμε ήταν ιδιαίτερα επιδραστική, κυρίως για τον τολμηρό και καταδικαστικό τρόπο με τον οποίο αντιμετώπιζε τις δικτατορίες (μεταξύ των οποίων και την ελληνική χούντα) και τις όποιες κοινωνικές αδικίες.           

Ο Ούλοφ Πάλμε (1927–1986) ήταν ο χαρισματικός πρωθυπουργός της Σουηδίας (δύο φορές) και ηγέτης του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος. Ήταν γνωστός για την ενεργή ουδετερότητα και αντιιμπεριαλιστική ρητορική, την αντίδραση του κατά του Ψυχρού Πολέμου, τον διεθνή ακτιβισμό και υποστήριξη απελευθερωτικών κινημάτων στον Τρίτο Κόσμο, την έντονη κριτική προς τις ΗΠΑ (π.χ. για τον πόλεμο στο Βιετνάμ) και την ΕΣΣΔ (για την εισβολή στην Τσεχοσλοβακία), και την διάθεση να μιλά δυνατά και ανοιχτά για ζητήματα δικαιωμάτων, δημοκρατίας και ανεξαρτησίας, συχνά προκαλώντας διπλωματικές εντάσεις.

Ο Ρόλος του Ούλοφ Πάλμε κατά τη Χούντα (1967–1974)

Ο Πάλμε ήταν ένας από τους πιο δυναμικούς και συνεπείς  διεθνείς αντίπαλους της χούντας, τόσο ως υπουργός Παιδείας (1967–1969) όσο και ως πρωθυπουργός (από το 1969). Η στάση του χαρακτηρίστηκε από:

• Πολιτική καταδίκη και διπλωματική απομόνωση της χούντας

o Η Σουηδία, υπό την ηγεσία του Πάλμε, ψήφισε κατά της επανένταξης της Ελλάδας στο Συμβούλιο της Ευρώπης.

o Κατά την επίσκεψή του στην Αθήνα το 1972 (όπου συναντήθηκε με τον Παπαδόπουλο), έκανε έντονες δηλώσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία, προκαλώντας αναστάτωση στο καθεστώς. Συγκεκριμένα στην ομιλία του ανέφερε, «Η Σουηδία πιστεύει στη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η ελληνική κυβέρνηση πρέπει να κατανοήσει ότι η διεθνής κοινότητα δεν θα αποδεχτεί παραβιάσεις αυτών των αξιών.» Αυτή η δήλωση, σε μια χώρα υπό στρατιωτικό έλεγχο, θεωρήθηκε τόλμη και έδειξε ότι η Σουηδία δεν φοβόταν να αντιμετωπίσει ακόμα και συμμάχους του NATO (όπως ήταν η χούντα) όταν επρόκειτο για δημοκρατικές αρχές.

• Υποστήριξη των πολιτικών προσφύγων και των αντιφρονούντων

o Πολλοί Έλληνες πολιτικοί πρόσφυγες (συμπεριλαμβανομένων και σημαντικών προσωπικοτήτων όπως ο Ανδρέας Παπανδρέου) βρήκαν καταφύγιο και ενεργό πολιτική στήριξη στη Σουηδία. Ο Πάλμε και το σουηδικό κράτος του χορήγησαν άμεσα πολιτικό άσυλο. Ο Παπανδρέου εγκαταστάθηκε στη Στοκχόλμη, όπου του προσφέρθηκε μια έδρα Καθηγητή Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης.

o Η σουηδική πρεσβεία στην Αθήνα αναφέρεται ότι βοηθούσε στην παροχή ασύλου ή στη διαφυγή Ελλήνων. Τον Ιούλιο του 1970, ο Σουηδός πρέσβης στην Αθήνα, Έρικ Λιούντεν, παρενέβη προσωπικά για να αποτρέψει τη σύλληψη μιας ομάδας Ελλήνων αντιφρονούντων που είχαν καταφύγει στο σουηδικό πλοίο «Άννα Μαρία». Οι ελληνικές αρχές ετοιμάζονταν να εισέλθουν και να συλλάβουν όσους ήταν μέσα. Ο πρέσβης Λιούντεν, επικαλούμενος διπλωματική ασυλία και πιέζοντας σε υψηλό επίπεδο, κατάφερε να τους προστατεύσει και να εξασφαλίσει την ασφαλή τους αναχώρηση από την Ελλάδα.

o Η Σουηδία επέτρεψε και χρηματοδότησε τη λειτουργία του «Ελεύθερου Ελληνικού Ραδιοφώνου» (ΕΕΡ). Από τη Στοκχόλμη, το ΕΕΡ μεταδιδόταν σε βραχέα κύματα και αποτελούσε κρίσιμη πηγή ενημέρωσης και προπαγάνδας εναντίον της χούντας, φτάνοντας σε ακροατήριο εντός Ελλάδας.

o Ο Μίκης Θεοδωράκης, αν και δεν έζησε στη Σουηδία, βρήκε εκεί ισχυρούς υποστηρικτές. Η σουηδική πτέρυγα του κινήματος αλληλεγγύης διοργάνωνε συναυλίες και εκδηλώσεις για να τονίσει τη δίωξή του από το καθεστώς και να συγκεντρώσει χρήματα για την αντίσταση.

• Δράση μέσω διεθνών οργανισμών και της ΟΝΕ

o Ο Πάλμε χρησιμοποίησε τη Διεθνή Αμνηστία και άλλα διεθνή δίκτυα για να ασκήσει πίεση στην ελληνική χούντα.

o Σε ομιλίες του στον ΟΗΕ καταδίκαζε ανοιχτά τη δικτατορία ως «φασιστική» και παραβίαση του Ευρωπαϊκού πνεύματος.

• Συμβολή στην επιστροφή στη δημοκρατία (1974)

o Μετά την πτώση της χούντας, ο Πάλμε και η Σουηδία συμμετείχαν ενεργά στη διεθνή οικονομική και πολιτική στήριξη της νέας ελληνικής δημοκρατίας. Η Σουηδία βοήθησε στην επανένταξη της Ελλάδας σε ευρωπαϊκούς θεσμούς και υποστήριξε την ένταξη στην ΕΟΚ (πρόδρομο της ΕΕ).

Η δράση του Πάλμε για την Ελλάδα αποτελεί κλασικό παράδειγμα της «ηθικής εξωτερικής πολιτικής» που ήθελε να υιοθετήσει η Σουηδία. Για πολλούς Έλληνες της εποχής, ο Πάλμε ήταν σύμβολο διεθνούς αλληλεγγύης και θυμόταν με σεβασμό.

Η σημαντική αυτή σουηδική αντιδιδακτορική δραστηριότητα οδήγησε στην αναγνώριση της στήριξης της Σουηδίας σε μια δημοκρατική Ελλάδα, το ηθικό και πολιτικό χρέος που η Ελλάδα της μεταπολίτευσης ίσως αισθανόταν απέναντι στη Σουηδία και στον Πάλμε, και την ιδέα ότι η Ελλάδα θα πρέπει να «επιστρέψει» αυτή τη χάρη, υιοθετώντας μια εξωτερική πολιτική που στηρίζει τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία — όπως έκανε ο Πάλμε.

Ο Olof Palme επισκέφθηκε την Κούβα τον Ιούνιο του 1975. Στις 29 Ιουνίου 1975, πραγματοποίησε ομιλία στην πόλη Santiago de Cuba μαζί με Fidel Castro, ενώ η επίσκεψή του θεωρήθηκε ως η πρώτη επίσημη ευρωπαϊκή κυβερνητική επίσκεψη μετά την επανάσταση στην Κούβα.

Ποια είναι όμως τρέχουσα πολιτική κατάσταση και προς τα που βαδίζει η Σουηδία;

Η κοινωνική δημοκρατία στην Σουηδία είναι υπό πίεση έχοντας σταδιακά περάσει από το μοντέλο και την αμφίρροπη κληρονομιά του Πάλμε στη σημερινή πολιτική αντιπαράθεση. Αναζητά μια νέα ταυτότητα μέσα από το τέλος της ουδετερότητας και μια νέα «ηθική» βάση στο ΝΑΤΟ. Η χώρα έχει ανάγκη και ψάχνει νέο Πάλμε και δεν τον βρίσκει. Βρίσκεται έτσι σήμερα σε μια περίοδο σημαντικών μετασχηματισμών σε οικονομικό, πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο. Η ανάλυση της πορείας της απαιτεί να εξεταστούν οι δομικές τάσεις, οι προκλήσεις και οι πιθανά σενάρια για το μέλλον.

Τρέχουσες Πολιτικές Εξελίξεις και Διαρθρωτικές Τάσεις

Η Σουηδία διέπεται σήμερα από μια βαθιά πολιτική παραδοξότητα. Μια μειοψηφική κυβέρνηση συντηρητικού κέντρου-δεξιάς βαδίζει με τη συνεχή και καθοριστική στήριξη της ακροδεξιάς παράταξης «Σουηδοί Δημοκράτες», με ρίζες στον νεοναζισμό. Παρόλο που το κόμμα αυτό παραμένει επίσημα εκτός κυβέρνησης, η επιρροή του είναι καθοριστική σε ζωτικά θέματα, ιδίως στη μεταναστευτική πολιτική, νομοθεσία και εξωτερικές υποθέσεις. Αυτή η συμμαχία σηματοδοτεί ένα ιστορικό τέλος της εποχής του πολυπολισμού και του μοντέλου του «Λαϊκού Σπιτιού», που χαρακτήριζε τη σουηδική κοινωνία για δεκαετίες.

Αυτή η εσωτερική πολιτική μετατόπιση συμβαδίζει με μια δραματική αλλαγή στη στάση ασφαλείας της χώρας. Η απόφαση για ένταξη στο ΝΑΤΟ, σε συνεργασία με τη Φινλανδία, αντιπροσωπεύει μια πλήρη στροφή από την πολιτική της στρατιωτικής μη συμμετοχής σε συμμαχίες και αντικατοπτρίζει μια βαθιά αίσθηση ευάλωτης ασφάλειας μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Ωστόσο, αυτή η νέα διεθνής θέση έρχεται σε περίπλοκη αντίθεση με τις έντονες εσωτερικές προκλήσεις. Η χώρα καταγράφει μια άπό τις υψηλότερες εγληματικότητες στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με τη βία συμμοριών και την εξτρεμιστική βία να αποτελούν καθημερινά φαινόμενα που δοκιμάζουν τις δομές της κοινωνίας και την αποτελεσματικότητα του κράτους δικαίου.

Παράλληλα, το κλασικό μοντέλο του σουηδικού κράτους ευημερίας βρίσκεται υπό σημαντική πίεση. Η γήρανση του πληθυσμού, οι αυξανόμενες κοινωνικές ανισότητες και τα συστημικά προβλήματα σε βασικούς τομείς όπως η στέγαση και το σύστημα υγείας, όπου οι μακρές αναμονές έχουν γίνει σύνηθες φαινόμενο, διαβρώνουν την κοινωνική συνοχή και προκαλούν αμφισβήτηση για την αποδοτικότητα και τη βιωσιμότητα ενός συστήματος που βασίζεται σε υψηλούς φόρους και υψηλή ποιότητα ζωής.

Διάρθρωση της Οικονομίας και Δομικές Προκλήσεις

Η σουηδική οικονομία στηρίζεται σε δύο βασικούς, αλλά συχνά αντιφατικούς, πυλώνες. Από τη μια πλευρά, η χώρα διατηρεί μια εξαιρετική θέση σαν παγκόσμιος ηγέτης στην καινοτομία, την έρευνα και την ανάπτυξη, με επενδύσεις που ξεπερνούν το 3% του ΑΕΠ. Οι τομείς της τεχνολογίας, των πράσινων λύσεων και της βιομηχανίας υψηλής προστιθέμενης αξίας, με εταιρείες όπως η Ericsson, η Volvo και η Spotify, εξασφαλίζουν την ανταγωνιστικότητα και την εξαγωγική δύναμη της χώρας, όπου περίπου το μισό του εθνικού προϊόντος βασίζεται σε διεθνές εμπόριο.

Από την άλλη πλευρά, αυτή η οικονομική επιτυχία συμβαδίζει με σοβαρά δομικά προβλήματα που απειλούν την μακροπρόθεσμη ισορροπία της. Το σύστημα στέγασης, με τις μακροχρόνιες λίστες αναμονής και την ανεπαρκή προσφορά κατοικιών στις αγορές των πόλεων, έχει οδηγήσει σε εκτοξευμένα ενοίκια και κοινωνική ανασφάλεια. Η ενεργειακή μετάβαση, αν και υποστηρίζεται από υδροηλεκτρική και αιολική ενέργεια (πυρηνική;) αντιμετωπίζει αβεβαιότητα και αυξημένο κόστος σε ένα παγκόσμιο περιβάλλον χωρίς ρωσικά καύσιμα. Επιπλέον, η έντονη συγκέντρωση οικονομικής δραστηριότητας και πληθυσμού στη Στοκχόλμη ενισχύει τις περιφερειακές ανισότητες, αφήνοντας πολλές μικρότερες πόλεις (εκτός του Γκέτεμποργκ και Μάλμε) αντιμετωπίζουν μείωση.να αντιμετωπίζουν πληθυσμική μείωση και οικονομική στασιμότητα.

Το πιο κρίσιμο δίλημμα, ωστόσο, έγκειται στην αγορά εργασίας. Παρά την υιοθέτηση μιας εξαιρετικά περιοριστικής μεταναστευτικής πολιτικής, η οικονομία αντιμετωπίζει σοβαρά κενά σε κρίσιμους τομείς όπως η υγειονομική περίθαλψη, η μηχανική και οι τεχνολογίες. Το αναποτελεσματικό σύστημα αναγνώρισης τίτλων σπουδών για μετανάστες και η δυσκολία ένταξης στο εργατικό δυναμικό οδηγούν σε μια παραδόξου μορφής κατάσταση. μια κοινωνία που κλείνει τα σύνορά της αντιμετωπίζει ταυτόχρονα επιτακτική ανάγκη για νέους εργαζόμενους για να διατηρήσει τη δυναμική της και να αντιμετωπίσει τη γήρανση του πληθυσμού της.

Μελλοντικές Προβλέψεις και Εναλλακτικά Σενάρια

Διακρίνονται τέσσερα βασικά σενάρια για το μέλλον της Σουηδίας, καθένα από τα οποία προκύπτει από διαφορετική εξέλιξη των σημερινών εσωτερικών αντιθέσεων.

Το πρώτο σενάριο προβλέπει τη διατήρηση ενός τροποποιημένου στάτους κβο. Σε αυτή την εκδοχή, η χώρα διατηρεί την οικονομική της ανταγωνιστικότητα μέσω της συνέχισης της καινοτομίας και της ηγεσίας της στην πράσινη μετάβαση. Η πολιτική σταθερότητα εξασφαλίζεται μέσω της συνεχιζόμενης, αλλά εύθραυστης, συνεργασίας μεταξύ των συντηρητικών και της Σουηδήμοκρατίας, μολονότι με κόστος την ένταση και την κοινωνική πόλωση. Στο διεθνές πεδίο, η Σουηδία εντείνει τον ρόλο της σαν αξιόπιστος εταίρος στο ΝΑΤΟ και ενεργός παίκτης στις υποθέσεις της Αρκτικής και της υποστήριξης στην Ουκρανία.

Το δεύτερο, πιο απαισιόδοξο σενάριο, προβλέπει μια ολίσθήσης προς κοινωνική κρίση και οικονομική παρακμή, κάτι στο οποίο «καλομαθημένος»  σουηδός πολίτης πολύ δύσκολα θα μπορέσει να ανταπεξέλθει και να βρει λύσεις. Εάν τα προβλήματα της συμμοριακής βίας, της στέγασης και του κοινωνικού αποκλεισμού ορισμένων ομάδων επιδεινωθούν, η χώρα θα αντιμετωπίσει αυξημένη φυγή καταρτισμένων ατόμων  και μείωση των ξένων άμεσων επενδύσεων. Η πολιτική αστάθεια, με συχνές εκλογές και αδυναμία σχηματισμού κυβερνήσεων με σαφή πολιτική ατζέντα, θα αποδυναμώσει τη λήψη αποφάσεων για κρίσιμα δομικά ζητήματα, όπως οι ενεργειακές υποδομές και η μεταρρύθμιση της αγοράς εργασίας, οδηγώντας σε ένα φαύλο κύκλο παρακμής.

Το τρίτο σενάριο περιλαμβάνει μια νέα πολιτική συμμαχία στο κέντρο-αριστερό τμήμα του φάσματος. Η δυνατότητα επανασύνδεσης των Σοσιαλδημοκρατών με τα κεντρώα και πράσινα κόμματα, για να ανατραπεί η σημερινή κυβέρνηση, θα οδηγούσε σε μια πολιτική μετατόπιση προς μια πιο φιλελεύθερη μεταναστευτική πολιτική, επανένταξη στο κράτος πρόνοιας και δυνατότητα νεοδιανομής πλούτου μέσω φορολογικών μέτρων. Ωστόσο, μια τέτοια κυβέρνηση θα αντιμετώπιζε σφοδρή αντίσταση από τη δεξιά και την ακροδεξιά, με αποτέλεσμα πιθανές πολιτικές «τρικλοποδιές».

Τέλος, ένα τέταρτο σενάριο προβάλλει τη Σουηδία σαν μια «Βόρεια Ελβετία». Σε αυτή την εκδοχή, η χώρα ενισχύει τον ιδιωτικό τομέα και την φορολογική της ελκυστικότητα, προσελκύοντας πολυεθνικές εταιρείες και υψηλόμισθους αλλοδαπούς. Μεταμορφώνεται σε μια χώρα-άγκυρα για τεχνολογικές και οικονομικές επενδύσεις. Το τίμημα αυτής της πορείας, ωστόσο, θα ήταν η περαιτέρω αύξηση των κοινωνικών ανισοτήτων και η σταδιακή υποβάθμιση του κράτους πρόνοιας, αλλάζοντας ουσιαστικά το κοινωνικό της συμβόλαιο.

Συμπεράσματα – Η Πορεία προς ένα Νέο Συμβιβασμό

Συνολικά, η πορεία της Σουηδίας καθορίζεται από την ικανότητά της να διαχειριστεί μια σειρά από βαθιές εσωτερικές αντιθέσεις. Πολιτικά, έχει εισέλθει σε μια περίοδο παρατεταμένης μετάβασης, όπου η συναινετική διακυβέρνηση του παρελθόντος αντικαθίσταται από ένα πιο πολωμένο και τακτικό μοντέλο, με τη συνεχή και ισχυρή παρουσία της ακροδεξιάς. Η πλήρης εναρμόνιση στο ΝΑΤΟ θα είναι ο κεντρικός πυλώνας της εξωτερικής και αμυντικής της πολιτικής για τις επόμενες δεκαετίες.

Οικονομικά, η χώρα είναι πολύ πιθανό να διατηρήσει την υψηλή ανταγωνιστικότητά της στους τομείς της υψηλής τεχνολογίας και των πράσινων βιομηχανιών. Ωστόσο, η μακροπρόθεσμη επιτυχία θα κριθεί από την ανάπτυξη αποτελεσματικών λύσεων για τα δομικά προβλήματα της στέγασης, της ενέργειας και, κυρίως, της αντιφατικής ζήτησης για κλειστά σύνορα και ταυτόχρονα νέο εργατικό δυναμικό.

Κοινωνικά, η μεγαλύτερη πρόκληση θα είναι η αναζήτηση μιας νέας ισορροπίας μεταξύ της κοινωνικής συνοχής και της αποδοχής της πολυπολιτισμικής πραγματικότητας, σε ένα περιβάλλον όπου η βία και οι ανισότητες δοκιμάζουν την ανθεκτικότητα του κοινωνικού ιστού.

Το πιο πιθανό μέλλον είναι ένα μικτό σενάριο. Μια Σουηδία οικονομικά δυναμική και καινοτόμα, αλλά με αυξημένες εσωτερικές τριβές. Μια χώρα που θα επιμένει σε μια αυστηρή, γενικόλογη μεταναστευτική πολιτική, ενώ θα δημιουργεί ταυτόχρονα εξαιρέσεις και «πράσινες γραμμές» για να προσελκύσει τους ειδικευμένους εργαζόμενους που χρειάζεται απεγνωσμένα. Μια χώρα που θα ενισχύει τη στρατιωτική και αμυντική της θέση εντός του ΝΑΤΟ, ενώ παράλληλα προσπαθεί να προστατεύσει το εσωτερικό κοινωνικό της μοντέλο.

Η ουσιαστική επιτυχία της Σουηδίας θα μετρηθεί τελικά στην ικανότητά της να συνθέσει αυτές τις αντιφάσεις και να ορίσει έναν νέο, βιώσιμο και κοινωνικά αποδεκτό συμβιβασμό μεταξύ της προστασίας της εθνικής της ταυτότητας και της ανοικτής προσαρμοστικότητας που απαιτεί ο 21ος αιώνας. Η διαδρομή προς αυτόν τον συμβιβασμό θα καθορίσει αν η χώρα θα παραμείνει απλώς πλούσια και τεχνολογικά προηγμένη, ή αν θα καταφέρει να επαναπροσδιορίσει και πάλι το μοντέλο μιας δίκαιης, ανοικτής και προοδευτικής κοινωνίας σε μια νέα, πιο πολύπλοκη εποχή.

Ευρωπαϊκή ομπρέλα στην Κύπρο και Ισπανική αυτονομία- Η στιγμή που η ΕΕ έμαθε να λέει 'Ναι' στην Άμυνα και 'Όχι' στον Πόλεμο.

 

Φαίνεται πως ήρθε ο καιρός που η Ευρώπη διάλεξε την άμυνα έναντι της εμπλοκής

Με αφορμή την κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή και την επίθεση με drone σε βρετανική βάση στην Κύπρο, είδαμε μια άνευ προηγουμένου κινητοποίηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την προστασία του εδάφους κράτους-μέλους της . Πρόκειται για μια σημαντική εξέλιξη, που θυμίζει την αρχή μιας πιο ουσιαστικής ευρωπαϊκής αμυντικής συνεργασίας, ανεξάρτητα -ή και παράλληλα- από τις ΗΠΑ.

Δείτε αναλυτικά ποιες χώρες ανταποκρίθηκαν και τι δυνάμεις ανέπτυξαν:

·        Ελλάδα: Ανέπτυξε άμεσα 2 φρεγάτες ("Κίμων", "Ψαρά") και 4 μαχητικά F-16 στην αεροπορική βάση "Ανδρέας Παπανδρέου" στην Πάφο .

·        Γαλλία: Έστειλε τη φρεγάτα "Languedoc" και απέπλευσε το αεροπλανοφόρο "Charles de Gaulle" προς την περιοχή .

·        Ηνωμένο Βασίλειο: Ενίσχυσε τις δυνάμεις του με το αντιτορπιλικό HMS "Dragon" και ελικόπτερα Wildcat .

·        Ισπανία: Ανακοίνωσε την αποστολή της φρεγάτας "Cristóbal Colón" για αποστολές προστασίας .

·        Ιταλία: Δεσμεύτηκε να στείλει ναυτικές μονάδες για την προστασία της Κύπρου .

·        Ολλανδία: Εξετάζει την αποστολή της φρεγάτας "Evertsen" για συνοδεία του γαλλικού αεροπλανοφόρου .

Η Ευρωπαϊκή διάσταση- από τη θεωρία στην πράξη

Αυτή η κινητοποίηση δεν είναι απλά μια συλλογή διμερών βοηθειών. Σηματοδοτεί μια στροφή στην ευρωπαϊκή αμυντική σκέψη για τρεις βασικούς λόγους:

·        Ενεργοποίηση του Άρθρου 42(7): Η επίθεση στην Κύπρο έφερε στο προσκήνιο τη ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής της ΕΕ. Αν και επισήμως δεν έχει ενεργοποιηθεί πλήρως, η συζήτηση γύρω από αυτήν δείχνει μια νέα βούληση για συλλογική άμυνα .

·        Ανεξαρτητοποίηση από τις ΗΠΑ: Η επίθεση ΗΠΑ-Ισραήλ στο Ιράν φαίνεται να έγινε χωρίς προειδοποίηση των Ευρωπαίων συμμάχων, βάζοντάς τους προ τετελεσμένων γεγονότων . Η ευρωπαϊκή αντίδραση, με επίκεντρο την προστασία της Κύπρου, διαβάζεται ως μια κίνηση να προστατεύσουν τα δικά τους συμφέροντα και την ασφάλεια του εδάφους τους, ανεξάρτητα από τον αμερικανικό σχεδιασμό .

·        Αλληλεγγύη χωρίς εμπλοκή: Η βοήθεια που στάλθηκε είναι ξεκάθαρα αμυντική (φρεγάτες, αντιαεροπορικά συστήματα), με στόχο την προστασία της Κύπρου και όχι τη συμμετοχή στις πολεμικές επιχειρήσεις .

Συνοψίζοντας, η ανάπτυξη δυνάμεων από έξι ευρωπαϊκές χώρες για την προστασία της Κύπρου είναι μια ισχυρή κίνηση. Δείχνει ότι η ΕΕ, έστω και με αργά βήματα, αρχίζει να χτίζει μια πιο αυτόνομη αμυντική ταυτότητα, απαντώντας στις κρίσεις με πρωτοβουλίες προστασίας και όχι με άκριτη συμπόρευση.

Σε σχέση με τα παραπάνω θα ήθελα να καταθέσω την προσωπική μου άποψη  για την πρόσφατη κινητικότητα του Ισπανού πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ. Η στάση του δεν είναι αντιφατική, όπως βιαστικά μπορεί να την χαρακτήριζε κάποιος. Αντιθέτως, αγγίζει την καρδιά της σύγχρονης ευρωπαϊκής γεωπολιτικής αμηχανίας, είναι βαθιά συνεπής και αντιπροσωπεύει ένα νέο, ώριμο ευρωπαϊκό δόγμα. Θέλω λοιπόν να αναλύσω και εξηγήσω γιατί η διττή αυτή προσέγγιση δεν είναι μόνο σωστή, αλλά και στρατηγικά αναγκαία για την Ευρώπη:

Η κυρίαρχη άρνηση χρήσης Ισπανικών βάσεων και αποτροπή εμπλοκής

Η απόφαση του Σάντσεθ να μην επιτρέψει τη χρήση ισπανικών βάσεων (κυρίως της Ρότα) για την επίθεση κατά του Ιράν ήταν μια πράξη εθνικής κυριαρχίας.

·        Αποφυγή συνενοχής: Η Ισπανία, όπως και οι περισσότερες ευρωποϊκές χώρες, δεν είχε καμία ανάμειξη στον σχεδιασμό της αμερικανο-ισραηλινής επίθεσης. Το να επιτρέψει τη χρήση του εδάφους της για μια επιχείρηση την οποία δεν ενέκρινε και δεν συμμετείχε στον σχεδιασμό της, θα την καθιστούσε de facto συμμέτοχο σε μια πολεμική ενέργεια.

·        Αποτροπή αντιποίνων: Σε μια περιοχή που φλέγεται, η Ισπανία προστάτευσε τον εαυτό της. Το να επιτρέψει τη χρήση των βάσεών της για επίθεση στο Ιράν θα μετέτρεπε τις ισπανικές εγκαταστάσεις (και κατ' επέκταση το ισπανικό έδαφος) σε νόμιμο στόχο για αντίποινα από την πλευρά του Ιράν ή των συμμάχων του. Αυτό είναι ένα θεμελιώδες καθήκον κάθε ηγέτη: να μην εκθέτει τους πολίτες του σε κίνδυνο για λογαριασμό τρίτων.

Η Υποστήριξη στην Κύπρο αποτελεί Ευρωπαϊκή υποχρέωση

Η αποστολή της φρεγάτας "Cristóbal Colón" για την προστασία της Κύπρου είναι η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος.

·        Άμυνα, όχι Επίθεση: Εδώ δεν μιλάμε για συμμετοχή σε επίθεση, αλλά για συλλογική άμυνα. Η Κύπρος είναι έδαφος της ΕΕ που δέχθηκε απειλή. Η προστασία της είναι υποχρέωση βάσει της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης (Άρθρο 42.7).

·        Προστασία των συνόρων: Η ενίσχυση της Κύπρου είναι ουσιαστικά προστασία των νοτιοανατολικών θαλάσσιων συνόρων ολόκληρης της ΕΕ. Δεν πρόκειται για επιθετική ενέργεια κατά του Ιράν, αλλά για αμυντική θωράκιση απέναντι σε έναν κίνδυνο που δημιουργήθηκε από μια κρίση την οποία η Ευρώπη δεν προκάλεσε.

Οι δύο αποφάσεις είναι αλληλένδετες

Η κίνηση του Σάντσεθ δείχνει ακριβώς την ευρωπαϊκή προσέγγιση να παίρνει πρωτοβουλίες προστασίας, όχι συμμετοχής στον πόλεμο.

·        Λέει "ΟΧΙ" στην πολεμική μηχανή Τραμπ-Ισραήλ: Αρνούμενος να συμμετάσχει στην επίθεση, στέλνει μήνυμα ότι η Ευρώπη δεν είναι προέκταση των αμερικανικών πολεμικών σχεδιασμών, ειδικά όταν αυτοί γίνονται χωρίς διαβούλευση.

·        Λέει "ΝΑΙ" στην προστασία της Ευρώπης: Στέλνοντας βοήθεια στην Κύπρο, δείχνει ότι η Ευρώπη είναι έτοιμη να προστατεύσει τον εαυτό της από τις συνέπειες αυτών των κρίσεων.

Σχετικά με την κριτική από υποστηρικτές του Τραμπ

Η κριτική τους είναι αναμενόμενη, αλλά βασίζεται σε μια αντίληψη όπου οι σύμμαχοι θεωρούνται απλοί "βοηθοί" στις αμερικανικές αποφάσεις. Ο Σάντσεθ (και μαζί του μεγάλο μέρος της ΕΕ) απέρριψε αυτόν τον ρόλο. Δεν έκανε "πίσω", όπως και πολλοί άλλοι ισχυρίζονται. Απλώς αρνήθηκε να συρθεί σε έναν πόλεμο που δεν ήταν δικός του. Αντίθετα, μπήκε μπροστά για να προστατεύσει τα κυριαρχικά δικαιώματα και την ασφάλεια της Ευρώπης. Συμπερασματικά, η διττή αυτή στάση δεν είναι σχιζοφρένεια, αλλά ο ορισμός μιας ώριμης, υπεύθυνης και ανεξάρτητης ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής που ξεχωρίζει την άμυνα από την επιθετικότητα.

 

 

Η ώρα των αποφάσεων για τον Ελληνικό ορυκτό πλούτο

 

Οι περισσότεροι γεωεπιστήμονες αναφέρουμε συχνά ότι η Ελλάδα διαθέτει ένα σημαντικό κοιτασματολογικά ορυκτό πλούτο. Σε σημείο που σε ένα τρίτο άτομο που διαβάζει αυτά που λέγονται να δημιουργείται η εντύπωση ότι η Ελλάδα είναι πλούσια ορυκτές πρώτες ύλες, αλλά δεν τις εκμεταλλεύεται . Από την άλλη διαβάζουμε ότι στην Φινλανδία ξεκινάει η εξόρυξη νέου μεταλλείου λιθίου, στη Σουηδία ορυχείο γραφίτη και κοίτασμα σπανίων γαιών βρίσκονται στο τελικό στάδιο αδειοδότησης, ενώ στη Πορτογαλία υπάρχει πρόοδος στην έναρξη παραγωγικής αξιοποίησης κοιτασμάτων λιθίου. Και ένα ερώτημα που εύλογα προκύπτει είναι το πότε συγκεκριμένα υπήρξε τελευταία η έναρξη ενός νέου μεταλλείου ή ορυχείου στη χώρα μας; Γιατί καθυστερεί το θέμα της ΛΑΡΚΟ και παραμενει ακόμη ανενεργή η μεταλλευτική παραγωγή νικελίου και ενδεχόμενα κοβαλτίου; Πόσο ερευνητικά προχωρημένες, κοιτασματολογικά ώριμες, επενδυτικά ενεργές και αδειοδοτικά ενταγμένες είναι οι κατά περίπτωση μεταλλοφόρες περιοχές της χώρας σε σχέση με αντίστοιχες δυναμικές περιοχές άλλων κρατών μελών; Τι πρέπει να γίνει στην Ελλάδα ώστε αυτή η στασιμότητα στην εξορυκτική και μεταλλευτική αξιοποίηση επιλεγμένων «εν δυναμει» κοιτασμάτων, να μετατραπεί σε παραγωγική δυνατότητα και προοπτική;

Υπαρκτά κεντρικά ζητήματα που απασχολούν τον κλάδο των γεωεπιστημών, της οικονομίας αλλά και την ευρύτερη κοινωνία. Τη διάσταση δηλαδή ανάμεσα στην αναγνωρισμένη ύπαρξη ορυκτού πλούτου και την πραγματική του αξιοποίηση. Θα προσπαθήσω να αναλύσω το θέμα όσο πιο τεκμηριωμένα και αντικειμενικά μπορώ και γίνεται, απαντώντας στα διάφορα ερωτήματα που υφίστανται.

Ελλάδα και ο ορυκτός της πλούτος- Μύθοι και πραγματικότητα

Είναι απόλυτα ορθό ότι η Ελλάδα διαθέτει σημαντικό και πολυποίκιλο ορυκτό πλούτο. Σε αντίθεση με κάποιες παλαιότερες απόψεις περί «φτώχειας» της χώρας σε ορυκτές πρώτες ύλες (ΟΠΥ), σήμερα είναι αποδεκτό ότι συγκαταλέγεται στις χώρες της ΕΕ με αξιόλογο κοιτασματολογικό δυναμικό. Αυτό δεν είναι μια θεωρητική προσέγγιση, αλλά τεκμηριώνεται από την ύπαρξη κοιτασμάτων βωξίτη (παραγωγή αλουμίνας και αλουμινίου), νικελίου, μαγνησίτη, περλίτη (όπου η Ελλάδα κατέχει παγκόσμια παραγωγική πρωτοπορία), καθώς και κοιτασμάτων μολύβδου- ψευδαργύρου-αργύρου-χρυσού και χαλκού-χρυσού, αλλά και από δυναμικές κοιτασματολογικά μεταλλοφόρες εμφανίσεις όλων των προηγούμενων, καθώς ακόμα και αντιμονίου, κοβαλτίου, παλλαδίου, γαλλίου, σκανδίου, γερμανίου, βολφραμίου και σπάνιων γαιών.

Η εξορυκτική δραστηριότητα στην Ελλάδα δεν είναι ανύπαρκτη. Ο κλάδος είναι εξωστρεφής (πάνω από το 65% των πωλήσεων είναι εξαγωγές) και υποστηρίζει, άμεσα ή έμμεσα, χιλιάδες θέσεις εργασίας . Αυτό που υστερεί είναι η έναρξη νέων, μεγάλων μεταλλευτικών έργων και η καθετοποίηση της παραγωγής, δηλαδή η μετατροπή των ΟΠΥ, όχι μόνο για παράδειγμα σε ενδιάμεσα συμπυκνώματα, αλλά σε τελικά μεταλλικά και άλλα ορυκτά προϊόντα υψηλής αξίας εντός της χώρας.

Πότε ξεκίνησε τελευταία φορά ένα νέο μεταλλείο στην Ελλάδα;

Εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία του προβλήματος. Η ελληνική μεταλλευτική πραγματικότητα χαρακτηρίζεται από δεκαετίες στασιμότητας όσον αφορά νέα έργα. Το τελευταίο ρεαλιστικό εγχείρημα για ένα μεγάλο νέο έργο είναι αυτό του μεταλλείου χαλκού-χρυσού στις Σκουριές της Χαλκιδικής, το οποίο είχε εμπλακεί σε μια πολυετή δικαστική και κοινωνική διαμάχη, αλλά και τεχνολογική ανακολουθία ως προς την καθετοποίηση του έργου, χωρίς να έχει ολοκληρωθεί ακόμη η παραγωγική του φάση.

Για να γίνει πιο κατανοητή η ελληνική στασιμότητα, αρκεί να συγκρίνουμε την πορεία ενός έργου στην Ελλάδα με αυτά που εξελλίσονται στη Φινλανδία, Σουηδία και Πορτογαλία.

Η περίπτωση της ΛΑΡΚΟ- Ένα πολυδιάστατο αδιέξοδο

Η καθυστέρηση και η «εκ των πραγμάτων» αδράνεια στο θέμα της  ΛΑΡΚΟ αποτελεί την πιο χαρακτηριστική περίπτωση της ελληνικής μεταλλευτικής παραγωγικής «παρωδίας» και είναι αποτέλεσμα μιας σειράς αλληλένδετων παραγόντων, στη βάση πάντα αυτών που έχουν δει το φώς της δημοσιότητας:

·       Πολύπλοκο ιδιοκτησιακό: Η εταιρεία ανήκει στο Δημόσιο (ΤΑΙΠΕΔ), την Εθνική Τράπεζα και τη ΔΕΗ, αλλά υπάρχουν παλιές απαιτήσεις και κατασχέσεις από μετόχους της προηγούμενης ΛΑΡΚΟ, καθιστώντας αδύνατη οποιαδήποτε πώληση υγιούς περιουσιακού στοιχείου.

·       Οικονομική κατάρρευση: Τα διογκωμένα χρέη (π.χ. περίπου 310 εκατ. ευρώ στη ΔΕΗ) και η καταδίκη από την ΕΕ για παράνομες κρατικές ενισχύσεις (πρόστιμο €136 εκατ.) καθιστούν την εταιρεία μη βιώσιμη.

·       Περιβαλλοντική επιβάρυνση: Οι επιπτώσεις από τα εργοστάσια και η απόρριψη σκουριάς στον Ευβοϊκό δημιουργούν ένα υπαρκτό περιβαλλοντικό φορτίο που κανένας ιδιώτης επενδυτής δεν θέλει να επωμιστεί.

·       Έλλειψη ανταγωνιστικότητας: Το υψηλό ενεργειακό κόστος φαίνεται πως καθιστά την παραγωγή ασύμφορη σε σχέση με τις διεθνείς τιμές νικελίου.

Το πιθανότερο σενάριο που ξεχωρίζει την πώληση των μεταλλείων (που έχουν αξία) από τη χρεοκοπία του εργοστασίου, φαίνεται πως δεν είναι βιώσιμο αφού τόσο τα  περιβαλλοντικά προβλήματα όσο και οι απλήρωτοι εργαζόμενοι και προμηθευτές θα πρέπει να αντιμετωπιστούν και τακτοποιηθούν.

Οι λατερίτες είναι η κύρια κοιτασματολογική πηγή νικελίου (70% των αποθεμάτων και 60%  παραγωγής  νικελίου στο κόσμο), και σε πολλές περιπτώσεις κοβαλτίου (Φωτογραφία: LIFO, 2022).

Συγκριτική κοιτασματολογική ωριμότητα Ελληνικών μεταλλοφόρων περιοχών

Εδώ η εικόνα είναι μάλλον απογοητευτική. Ενώ χώρες όπως η Σουηδία, η Φινλανδία και η Πορτογαλία έχουν ενταγμένα τα μεταλλευτικά τους έργα σε ένα σαφές, προβλέψιμο και ταχύρρυθμο εθνικό και ευρωπαϊκό στρατηγικό πλαίσιο (όπως ο Κανονισμός για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες - CRMA), η Ελλάδα υστερεί σημαντικά.

Τα στάδια ωριμότητας» και ετοιμότητας μεταλλευτικών έργων στην Ελλάδα είναι είτε σε πολύ πρώιμο ερευνητικό στάδιο είτε, όπως στην περίπτωση της ΛΑΡΚΟ, εγκλωβισμένα σε νομικά και οικονομικά αδιέξοδα. Ένα επιπλέον, καθοριστικό εμπόδιο είναι ότι ένα σημαντικό ποσοστό (30-35%) των υπό έρευνα ή βεβαιωμένων κοιτασμάτων βρίσκεται εντός του δικτύου Natura 2000, γεγονός που περιπλέκει ακόμα περισσότερο την αδειοδότηση και συχνά επισύρει την τοπική και περιβαλλοντική κινητοποίηση .

Τι θα μπορούσε να γίνει για να αρθεί η στασιμότητα;

Η μετατροπή του δυναμικού σε παραγωγική πραγματικότητα απαιτεί μια ριζική αλλαγή πολιτικής και αντίληψης σε τρία επίπεδα:

·       Επίπεδο στρατηγικής και αδειοδότησης

o   Εθνική Στρατηγική: Η Ελλάδα χρειάζεται έναν σαφή, μακροπρόθεσμο εθνικό σχεδιασμό για την αξιοποίηση του ορυκτού πλούτου, εναρμονισμένο με την ευρωπαϊκή πολιτική για τις στρατηγικές και κρίσιμες ορυκτές πρώτες ύλες (ΣΚΟΠΥ). Να γνωρίζουμε ακριβώς ποια κοιτάσματα θέλουμε να αξιοποιήσουμε και γιατί.

o   Απλοποίηση και διαφάνεια: Η αδειοδοτική διαδικασία πρέπει να γίνει γρήγορη, σταθερή και διαφανής, χωρίς να παραβλέπονται οι περιβαλλοντικοί κανόνες και η τήρηση των όρων υπέυθυνης και βιώσιμης εξόρυξης. Η αβεβαιότητα διώχνει τις επενδύσεις.

o   Επίλυση του "Natura 2000": Χρειάζεται ένας ειλικρινής και τεκμηριωμένος διάλογος για το πώς μπορεί να αρθεί η αντίφαση μεταξύ της προστασίας της φύσης και της αξιοποίησης του ορυκτού πλούτου, πιθανότατα με αυστηρές περιβαλλοντικές μελέτες και στοχευμένες εξαιρέσεις .

·       Επίπεδο κοινωνικής αποδοχής

o   Διάλογος και ενημέρωση: Η εμπειρία από την Πορτογαλία δείχνει ότι η τοπική κοινωνία μπορεί να σταθεί εμπόδιο, ακόμα και σε έργα πράσινης μετάβασης . Η ενημέρωση, η διαφάνεια και η δίκαιη αντιμετώπιση των τοπικών κοινοτήτων είναι προαπαιτούμενα. Οι πολίτες πρέπει να δουν όφελος για τον τόπο τους.

o   Περιβαλλοντική τελειότητα: Κάθε νέο έργο πρέπει να είναι πρότυπο περιβαλλοντικής διαχείρισης, χρησιμοποιώντας τις βέλτιστες διαθέσιμες τεχνικές για να ελαχιστοποιήσει το αποτύπωμά του. Η περίπτωση της ΛΑΡΚΟ είναι ένα μάθημα του πώς δεν πρέπει να γίνεται η εξόρυξη .

·       Επίπεδο επενδύσεων και παραγωγής

o   Επίλυση του ιδιοκτησιακού αδιεξόδου: Πρέπει να κλείσουν οριστικά εκκρεμότητες δεκαετιών, όπως αυτή της ΛΑΡΚΟ για να μπορέσουν να προχωρήσουν νέες  λύσεις και σχήματα .

o   Προσέλκυση στρατηγικών επενδυτών: Δεν αρκεί οποιοσδήποτε επενδυτής. Χρειάζονται εταιρείες με τεχνογνωσία, οικονομική επιφάνεια, εταιρική υπεθυνότητα και δέσμευση για βιώσιμη ανάπτυξη.

o   Καθετοποίηση: Ο στόχος δεν είναι μόνο η εξόρυξη, αλλά και η επεξεργασία στην Ελλάδα, δημιουργώντας θέσεις εργασίας υψηλής προστιθέμενης αξίας. Αυτό είναι το ζητούμενο και γίνεται για το λίθιο στη Φινλανδία, τις σπάνιες γαίες στην Σουηδία, υπήρξε σε μεγάλο βαθμό για το νικέλιο εδώ, και θα έπρεπε να συμβεί για το χαλκό και το χρυσό στα μεταλλεία της ΒΑ Χαλκιδικής.

Συμπερασματικά, η Ελλάδα δεν είναι φτωχή, αλλά η μεταλλευτική της πολιτική είναι εγκλωβισμένη σε μια "ομηρία" αγκυλώσεων του παρελθόντος και σε μια επίμονη έλλειψη μακρόπνοου σχεδιασμού. Ενώ η Ευρώπη αλλάζει και ανακαλύπτει ξανά την εξόρυξη ως στρατηγική προτεραιότητα, η Ελλάδα κινδυνεύει να μείνει οριστικά πίσω, βλέποντας τον ορυκτό της πλούτο να παραμένει «υπόγειος» και η οικονομία να στερείται μια σημαντική αναπτυξιακή ευκαιρία.

Σε ότι αφορά στη ΛΑΡΚΟ θα πρέπει να ληφθεί υπόψη η πιο κρίσιμη και ευαίσθητη πλευρά του προβλήματος, που είναι η ανθρώπινη διάσταση. Η μεταλλευτική δραστηριότητα δεν είναι απλώς μια επιχειρηματική υπόθεση, αλλά είναι μαζί ταυτισμένη με τη ζωή, την ιστορία και την επιβίωση ολόκληρων κοινοτήτων, όπως αυτές της Λάρυμνας και της περιοχής της ΛΑΡΚΟ. Η λογική της "εκκαθάρισης" σαν λύση, αν και νομικά και οικονομικά συχνά η πιο εύκολη, μπορεί να αποβεί κοινωνικά καταστροφική.

Μια πρόταση που θα μπορούσε δυνητικά να ανοίξει έναν δρόμο, που είναι ταυτόχρονα πιο δίκαιος αλλά και εξαιρετικά δύσκολος, έχει τα παρακάτω χαρακτηριστικά.

Κρατική εξυγίανση και πώληση υγιούς φορέα

Η ιδέα συνοψίζεται στο ότι το Ελληνικό Δημόσιο αναλαμβάνει το κόστος της εξυγίανσης (πληρωμή χρεών, περιβαλλοντική αποκατάσταση) και στη συνέχεια πουλάει μια "καθαρή" και λειτουργική εταιρεία, και την θέτει σε επενδυτική διαδικασία. Ας δούμε τα υπέρ και τα κατά.

Πλεονεκτήματα

·       Κοινωνική Δικαιοσύνη: Προστατεύονται οι εργαζόμενοι, διασφαλίζονται οι θέσεις εργασίας και αποφεύγεται η κοινωνική αποσάθρωση μιας περιοχής.

·       Ελκυστικότητα για επενδυτές: Ένας επενδυτής θα αγοράσει ένα περιουσιακό στοιχείο (τα μεταλλεία) χωρίς τα "βαρίδια" του παρελθόντος (παλαιά χρέη, περιβαλλοντικές ευθύνες). Αυτό αυξάνει το ενδιαφέρον και το τίμημα.

·       Επιτάχυνση διαδικασιών: Μια υγιής εταιρεία μπορεί να προχωρήσει άμεσα σε επενδύσεις εκσυγχρονισμού και αύξησης της παραγωγής, χωρίς να χρειάζεται να διαπραγματεύεται με πιστωτές.

Μειονεκτήματα και ρεαλιστικά εμπόδια (το "γιατί" δεν συμβαίνει)

·       Δημοσιονομικό κόστος: Το κόστος εξυγίανσης είναι μεγάλο. Μιλάμε για:

o   Χρέη προς ΔΕΗ (περίπου €310 εκατ.)

o   Πρόστιμο από ΕΕ για παράνομες κρατικές ενισχύσεις (περίπου €136 εκατ.)

o   Χρέη σε εργαζόμενους, προμηθευτές, ασφαλιστικά ταμεία.

o   Το μεγάλο "αγκάθι"είναι το κόστος της περιβαλλοντικής αποκατάστασης δεκαετιών. Δεν υπάρχει καν ακριβής αποτίμηση, αλλά σίγουρα μιλάμε για εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ.

o   Συνολικά, πιθανότατα μιλάμε για ένα ποσό που προσεγγίζει ή και ξεπερνά το 1 δισ. ευρώ.

·       Κρατικές ενισχύσεις (το νομικό "στοίχημα"): Εδώ είναι η μεγάλη παγίδα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη καταδικάσει την Ελλάδα για παράνομες κρατικές ενισχύσεις προς τη ΛΑΡΚΟ. Αν το Δημόσιο τώρα "σβήσει" τα χρέη και πληρώσει το περιβαλλοντικό κόστος, αυτό θα εκληφθεί από την ΕΕ σαν νέα, τεράστια κρατική ενίσχυση. Για να είναι νόμιμο, θα πρέπει να γίνει υπό αυστηρούς όρους και πιθανότατα με έγκριση της Επιτροπής, κάτι που είναι χρονοβόρο και αβέβαιο.

·       Το πρόβλημα της σανταγωνιστικότητας: Ακόμα κι αν η εταιρεία γίνει "υγιής" οικονομικά, παραμένει το διαχρονικό πρόβλημα της ΛΑΡΚΟ, ήτοι το υψηλό ενεργειακό κόστος. Η παραγωγή νικελίου είναι ενεργοβόρα. Χωρίς μια συμφωνία για ανταγωνιστική τιμή ρεύματος, η εταιρεία θα είναι ξανά ζημιογόνα σε λίγα χρόνια, ανεξάρτητα από το ποιος τη διαχειρίζεται.

Μια ενδιάμεση, πιο ρεαλιστική προσέγγιση

Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, ίσως μια πιο εφικτή λύση βρίσκεται στη μέση οδό:

·       Διαχωρισμός ενεργητικού: Να γίνει διαχωρισμός των μεταλλείων (που έχουν αξία) από το εργοστάσιο και τις περιβαλλοντικές εκκρεμότητες (που έχουν κόστος).

·       Πώληση των μεταλλείων: Τα μεταλλεία να πωληθούν άμεσα σε επενδυτή. Αυτά δεν έχουν το βάρος των χρεών της μητρικής.

·       Εκκαθάριση της παλιάς εταιρείας: Η παλιά ΛΑΡΚΟ (με το εργοστάσιο και τα χρέη) να οδηγηθεί σε εκκαθάριση. Εδώ, όμως, παραμένει η ανησυχία:

o   Το Δημόσιο πρέπει να εγγυηθεί και να καλύψει πλήρως τις οφειλές προς τους εργαζομένους (δεδουλευμένα, αποζημιώσεις) από τα ταμεία του. Αυτό είναι ένα κόστος που μπορεί να απομονωθεί και να διαχειριστεί.

o   Η περιβαλλοντική αποκατάσταση να αναληφθεί από το Δημόσιο (π.χ. με κονδύλια από το Ταμείο Ανάκαμψης ή το ΕΣΠΑ, με την αιτιολογία της αποκατάστασης μιας περιβαλλοντικής υποβάθμισης), και όχι από τον επενδυτή.

·       Νέα μονάδα: Ο επενδυτής που θα πάρει τα μεταλλεία να δεσμευτεί για την κατασκευή μιας νέας, σύγχρονης μονάδας εμπλουτισμού/παραγωγής (πιθανότατα μικρότερης δυναμικότητας αλλά πιο αποδοτικής), προσλαμβάνοντας κατά προτεραιότητα τους πρώην εργαζόμενους.

Αυτή η λύση:

·        Προστατεύει τους εργαζόμενους (το Δημόσιο πληρώνει τα οφειλόμενα).

·        Προσελκύει επενδυτή (παίρνει μόνο τα μεταλλεία, χωρίς παλιά χρέη και με σαφές πλαίσιο για νέα επένδυση).

·        Αντιμετωπίζει το περιβαλλοντικό κόστος (αλλά το αναλαμβάνει το Δημόσιο, ίσως με τη λογική ότι είναι "ιστορική οφειλή").

Η πρότασή για κρατική εξυγίανση είναι ηθικά και κοινωνικά η βέλτιστη. Η μεγάλη πρόκληση είναι το κόστος και η νομική της συμβατότητα με το ευρωπαϊκό δίκαιο. Η ενδιάμεση λύση ίσως είναι η μόνη που μπορεί να "ξεκολλήσει" το τέλμα, σώζοντας τους εργαζόμενους και δίνοντας μια δεύτερη ευκαιρία στην περιοχή, χωρίς να επιβαρύνει υπέρμετρα τα δημόσια οικονομικά ή να προσκρούσει σε νομικά κωλύματα.

Αποτέλεσμα των διαγωνισμών που επιχειρήθηκαν

Κυρίως για την ιστορία και όχι για την ουσία των βασικών σημείων στα οποία αναφέρεται η παρούσα παρέμβαση, συνοψίζονται παρακάτω ορισμένα χαρακτητριστικά του αδιεξόδου στο οποίο οδηγήθηκαν οι μέχρι τώρα τεκταινόμενοι διαγωνισμοί και οι σχετικές επενδυτικές προτάσεις, βάση κυρίως της δημοσιογραφιής ειδησιογραφίας.

 Οι μέχρι τώρα διαγωνισμοί για την αξιοποίηση της ΛΑΡΚΟ δεν καρποφόρησαν εξαιτίας ενός δυσθεώρητου συνδυασμού διαχρονικών παθογενειών και δυσμενών συγκυριών, που λειτούργησαν αποτρεπτικά για κάθε σοβαρό επενδυτή. Το βαρύ και αβέβαιο οικονομικό φορτίο της εταιρείας, με συσσωρευμένα χρέη άνω των 600 εκατομμυρίων ευρώ, την υποχρέωση επιστροφής παράνομων κρατικών ενισχύσεων ύψους 135 εκατομμυρίων με συνεχιζόμενα πρόστιμα από την Ευρωπαϊκή Ένωση, και το τεράστιο κόστος για την περιβαλλοντική αποκατάσταση που εκτιμάται ότι ξεπερνά τα 500 εκατομμύρια ευρώ, δημιουργούσε ένα «φορτισμένο»  τοπίο . Παράλληλα, ο υποψήφιος επενδυτής κλήθηκε να αντιμετωπίσει την ανάγκη για άμεσες και δαπανηρές επενδύσεις ύψους εκατοντάδων εκατομμυρίων για τον εκσυγχρονισμό ενός εντελώς απαρχαιωμένου εξοπλισμού, ενώ το υψηλό ενεργειακό κόστος στην Ελλάδα καθιστούσε ήδη ζημιογόνα την πυρομεταλλουργική μονάδα της Λάρυμνας, η οποία βασιζόταν σε φτωχά κοιτάσματα λατερίτη 0,95% σε νικέλιο, έναντι 1,4% διεθνώς. Σε αυτά τα διαρθρωτικά προβλήματα προστέθηκαν και καθοριστικοί εξωγενείς παράγοντες, όπως η πρωτοφανής ενεργειακή κρίση που εκτίναξε το λειτουργικό κόστος, η πτώση των διεθνών τιμών νικελίου λόγω υπερπροσφοράς από χώρες όπως η Ινδονησία, αλλά και οι αλλεπάλληλες δικαστικές εμπλοκές που παρέτειναν την αβεβαιότητα . Ακόμη, και η πλειοδότρια κοινοπραξία, παρότι είχε αναδειχθεί προτιμητέος επενδυτής, απέσυρε το ενδιαφέρον της επικαλούμενη ακριβώς αυτές τις δυσμενείς μεταβολές στην αγορά ενέργειας και μετάλλων, καθώς και τις συνεχιζόμενες δικαστικές περιπέτειες, επισφραγίζοντας την αποτυχία ενός εγχειρήματος που χαρακτηρίστηκε από έλλειψη στρατηγικού σχεδιασμού και χρόνιες γραφειοκρατικές αγκυλώσεις.