Επενδύσεις και θεσμοί- Η λεπτή ισορροπία μεταξύ υποστήριξης και αντικειμενικού ελέγχου

 Το άρθρο πραγματεύεται την ανάγκη τήρησης ρόλων και την ακεραιότητα των θεσμών στο επενδυτικό περιβάλλον. 

Γιατί οι δημόσιοι λειτουργοί και επενδυτές είναι δύο ρόλοι που δεν ταυτίζονται; Υπάρχει αλλοίωση του θεσμικού ρόλου μπροστά στις μεγάλες επενδύσεις; Πού οφείλει να σταθεί ο δημόσιος σύμβουλος; Πού σταματά η συμβουλή και πού αρχίζει η ταύτιση με τον επενδυτή; Γιατί η αντικειμενικότητα των θεσμών είναι κρίσιμη; Πότε και πως οι πολίτες αποδέχονται μια επένδυση;  Γιατί η εμπιστοσύνη απέναντι στους θεσμούς αποτελεί θεμέλιο;    

Η προοπτική μιας χώρας να προσελκύσει και να ολοκληρώσει με επιτυχία μια επενδυτική δραστηριότητα δεν είναι υπόθεση ενός μόνο παράγοντα. Είναι ένα σύνθετο εγχείρημα, ένα σύστημα αλληλεξαρτήσεων, όπου κάθε εμπλεκόμενος οφείλει να κινείται αυστηρά εντός των ορίων του ρόλου του. Όταν αυτή η ευθυγράμμιση διαταράσσεται, το τίμημα δεν είναι μόνο η αποτυχία της επένδυσης, αλλά η βαθύτατη διάβρωση της εμπιστοσύνης μεταξύ κράτους και πολίτη.

Ο καταμερισμός ευθυνών σε ένα υγιές επενδυτικό οικοσύστημα

Στο πεδίο, για παράδειγμα, της παραγωγικής αξιοποίησης κοιτασμάτων—από την εξόρυξη και επεξεργασία μεταλλικών και βιομηχανικών ορυκτών μέχρι την λατόμηση δομικών λίθων και αδρανών υλικών—οι ρόλοι θα έπρεπε να είναι διαυγείς:

• Ο επενδυτής περιγράφει και τεκμηριώνει το επιχειρηματικό του σχέδιο: οικονομικά δεδομένα, τεχνολογία, περιβαλλοντική διαχείριση, θέσεις εργασίας.

• Η Δημόσια Διοίκηση, οι γεωλογικοί και άλλοι σχετικοί ερευνητικοί φορείς, η πανεπιστημιακή κοινότητα οφείλουν να λειτουργήσουν σαν θεματοφύλακες του δημοσίου συμφέροντος. Η θέση τους δεν είναι να υπερασπιστούν ή να προωθήσουν το επενδυτικό σχέδιο, αλλά να το αξιολογήσουν με αντικειμενικά κριτήρια.

Αυτή η λειτουργία δεν είναι προαιρετική ή ευγενική χειρονομία. Αποτελεί βαθιά υποχρέωση, δεδομένου ότι οι φορείς αυτοί χρηματοδοτούνται από τους φορολογούμενους πολίτες. Είναι, με άλλα λόγια, σύμβουλοι αυτών που πληρώνουν. Και σαν τέτοιοι, οφείλουν να αναδεικνύουν τυχόν κενά, ρήγματα ή παραλείψεις: την απουσία προοπτικής καθετοποίησης, την εφαρμογή μη βιώσιμων πρακτικών, την περιβαλλοντική υπέρβαση.

Η θεμελιώδης σημασία της αντικειμενικότητας με την αξιοπιστία ζητούμενο

Η πίστη στην αντικειμενικότητα του ελέγχου και στη διαφάνεια είναι το θεμέλιο κάθε κοινωνικής αποδοχής. Όταν οι πολίτες αντιληφθούν ότι όσοι τους υπηρετούν είναι ικανοί να πουν «όχι» στον ισχυρό επενδυτή όταν το δημόσιο συμφέρον το απαιτεί, τότε ανοίγει ο δρόμος για μια γόνιμη και ειλικρινή συζήτηση. Μόνο μέσα από τη διασφάλιση εμπιστοσύνης μπορεί μια επένδυση να έχει θετικό τέλος.

Η αλλοίωση των ρόλων- Όταν ο σύμβουλος του δημοσίου συμφέροντος μοιάζει με «συνήγορο» του επενδυτή

Δυστυχώς, η εικόνα που ορισμένες φορές παρατηρούμε σήμερα είναι σε αρκετές περιπτώσεις ριζικά διαφορετική. Μια διάχυτη αλλοίωση και παραμόρφωση των θεσμικών ρόλων μπορεί να πάρει αδικαιολόγητες και αθέμιτες  διαστάσεις. Αντί να διαχωρίσουν και να προστατεύσουν την αντικειμενικότητα του λόγου τους, ορισμένοι δημόσιοι φορείς συμπεριφέρονται σαν να είναι αρμόδιοι επικοινωνίας εκάστοτε επενδυτικών εταιρικών σχημάτων. Προβάλλουν αποφάσεις, δελτία τύπου και επιχειρήματα των επενδυτών, και εξυμνούν ιδιωτικές πρωτοβουλίες, χωρίς τον απαραίτητο κριτικό φακό.

Και βέβαια ο εργοδότης δεν είναι ο επενδυτής. Είναι οι ίδιοι οι φορολογούμενοι πολίτες. Αυτούς οφείλουν να υπηρετούν. Όταν για παράδειγμα οι αρμόδιοι δημόσιοι φορείς υποβαθμίζουν συστηματικά τις περιβαλλοντικές επιφυλάξεις και υιοθετουν αυτούσια την επιχειρηματολογία του ιδιώτη, δεν γίνεται απλώς «συνεργάσιμοι». Γίνονται στην πράξη για τον απλό πολίτη, θεσμική προέκταση επενδυτικών συμφερόντων.

Το τίμημα είναι η αξιοπιστία. Οι πολίτες, αντικρίζοντας αυτήν την «ταύτιση», αμφισβητούν πλέον κάθε γνώμη που εκφέρεται για μια επένδυση. Με την ίδια λογική, αμφισβητούν κάθε απάντηση σε ερωτήματα και απορίες που θέτουν. Αν ο δημόσιος λειτουργός είναι «προσωποποίηση» του επενδυτή, τότε πού μπορεί να στραφεί ο πολίτης για αμερόληπτη πληροφόρηση;

Οι κόκκινες γραμμές που δεν διαπερνώνται

Υπάρχουν διακριτές, ανυπέρβλητες κόκκινες γραμμές. Δεν είναι δυνατόν αυτός που ελέγχει να γίνεται «συνήγορος» του ελεγχόμενου. Η Πολιτεία, έχοντας την αποκλειστική ευθύνη της αδειοδότησης και της περιβαλλοντικής παρακολούθησης επενδύσεων, οφείλει απέναντι στους πολίτες και το δημόσιο συμφέρον γενικότερα, να τηρεί ακέραια το μονόπρακτο θεσμικό της ρόλο. 

Η τήρηση αυτών των γραμμών δεν είναι πολυτέλεια. Είναι η μόνη εγγύηση για ένα κλίμα ουσιαστικής, όχι εικονικής, κοινωνικής αποδοχής. Χωρίς αυτήν, οι επενδύσεις είτε θα σταματούν, ίσως  δικαίως, μπροστά στην κοινωνική αντίδραση, είτε θα προχωρούν υπό αμφισβήτηση, αφήνοντας πίσω τους ένα «τοξικό» έδαφος αντιπαραθέσεων.

Η αξιοπιστία χτίζεται δύσκολα και χάνεται εύκολα. Οι λειτουργοί που υπηρετούν το δημόσιο συμφέρον οφείλουν να θυμούνται καθημερινά το ρόκο τους σαν θεματοφύλακες της διαφάνειας. Η μόνη επένδυση που οφείλουν να προωθούν είναι η επένδυση της κοινωνίας στην ίδια την εμπιστοσύνη.

Η Σουηδία που μιλούσε στον κόσμο και η Σουηδία που κλείνει τα παράθυρά της

 

Φωτογραφίες από συνάντηση μεταξύ Μελίνα Μερκούρη και Ούλοφ Πάλμε — ήταν η 1η Μαΐου 1968, στο πλαίσιο πορείας/εκδήλωσης στη Στοκχόλμη!

Η Σουηδία που γνώρισα στο τέλος του 1970- αρχές του 1971 μέχρι το 1983, δεν είναι η αυτή που βρήκα όταν επέστρεψα πριν 12 και πλέον χρόνια. Το περίφημο κοινωνικό μοντέλο έχει ξεφτίσει όπως και το «Σπίτι του Λαού ή Λαϊκο Σπίτι» (Folkhemmet), όπως με περηφάνεια αποκαλούσαν την χώρα τους οι σουηδοί πολίτες, δεν υπάρχει σήμερα. Ούτε καν κάποιο διασωθέν ίχνος, ή νέο ψήγμα που να θυμίζουν ότι κάποτε σε αυτή τη χώρα το κοινωνικό κράτος είχε κυρίαρχο ρόλο. Ήμουν 18-19 χρονών όταν ήρθα, από την Ελλάδα της δικτατορίας στην Σουηδία της σοσιαλοδημοκρατίας. Σχετικά ανώριμος κοινωνικά και πολιτικά βρέθηκα σε μια χώρα που όλοι έκριναν και όλοι κρινόντουσαν ελεύθερα. Μια χώρα που έμελλε να γίνει και είναι η δεύτερη πατρίδα μου, όπου πέρασα τη μισή ζωή μου, που σέβομαι και νοιάζομαι, και της «χρωστάω» πολλά. Ειδικά, η πολιτική «γνωριμία» μου με το Ούλοφ Πάλμε ήταν ιδιαίτερα επιδραστική, κυρίως για τον τολμηρό και καταδικαστικό τρόπο με τον οποίο αντιμετώπιζε τις δικτατορίες (μεταξύ των οποίων και την ελληνική χούντα) και τις όποιες κοινωνικές αδικίες.           

Ο Ούλοφ Πάλμε (1927–1986) ήταν ο χαρισματικός πρωθυπουργός της Σουηδίας (δύο φορές) και ηγέτης του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος. Ήταν γνωστός για την ενεργή ουδετερότητα και αντιιμπεριαλιστική ρητορική, την αντίδραση του κατά του Ψυχρού Πολέμου, τον διεθνή ακτιβισμό και υποστήριξη απελευθερωτικών κινημάτων στον Τρίτο Κόσμο, την έντονη κριτική προς τις ΗΠΑ (π.χ. για τον πόλεμο στο Βιετνάμ) και την ΕΣΣΔ (για την εισβολή στην Τσεχοσλοβακία), και την διάθεση να μιλά δυνατά και ανοιχτά για ζητήματα δικαιωμάτων, δημοκρατίας και ανεξαρτησίας, συχνά προκαλώντας διπλωματικές εντάσεις.

Ο Ρόλος του Ούλοφ Πάλμε κατά τη Χούντα (1967–1974)

Ο Πάλμε ήταν ένας από τους πιο δυναμικούς και συνεπείς  διεθνείς αντίπαλους της χούντας, τόσο ως υπουργός Παιδείας (1967–1969) όσο και ως πρωθυπουργός (από το 1969). Η στάση του χαρακτηρίστηκε από:

• Πολιτική καταδίκη και διπλωματική απομόνωση της χούντας

o Η Σουηδία, υπό την ηγεσία του Πάλμε, ψήφισε κατά της επανένταξης της Ελλάδας στο Συμβούλιο της Ευρώπης.

o Κατά την επίσκεψή του στην Αθήνα το 1972 (όπου συναντήθηκε με τον Παπαδόπουλο), έκανε έντονες δηλώσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία, προκαλώντας αναστάτωση στο καθεστώς. Συγκεκριμένα στην ομιλία του ανέφερε, «Η Σουηδία πιστεύει στη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η ελληνική κυβέρνηση πρέπει να κατανοήσει ότι η διεθνής κοινότητα δεν θα αποδεχτεί παραβιάσεις αυτών των αξιών.» Αυτή η δήλωση, σε μια χώρα υπό στρατιωτικό έλεγχο, θεωρήθηκε τόλμη και έδειξε ότι η Σουηδία δεν φοβόταν να αντιμετωπίσει ακόμα και συμμάχους του NATO (όπως ήταν η χούντα) όταν επρόκειτο για δημοκρατικές αρχές.

• Υποστήριξη των πολιτικών προσφύγων και των αντιφρονούντων

o Πολλοί Έλληνες πολιτικοί πρόσφυγες (συμπεριλαμβανομένων και σημαντικών προσωπικοτήτων όπως ο Ανδρέας Παπανδρέου) βρήκαν καταφύγιο και ενεργό πολιτική στήριξη στη Σουηδία. Ο Πάλμε και το σουηδικό κράτος του χορήγησαν άμεσα πολιτικό άσυλο. Ο Παπανδρέου εγκαταστάθηκε στη Στοκχόλμη, όπου του προσφέρθηκε μια έδρα Καθηγητή Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης.

o Η σουηδική πρεσβεία στην Αθήνα αναφέρεται ότι βοηθούσε στην παροχή ασύλου ή στη διαφυγή Ελλήνων. Τον Ιούλιο του 1970, ο Σουηδός πρέσβης στην Αθήνα, Έρικ Λιούντεν, παρενέβη προσωπικά για να αποτρέψει τη σύλληψη μιας ομάδας Ελλήνων αντιφρονούντων που είχαν καταφύγει στο σουηδικό πλοίο «Άννα Μαρία». Οι ελληνικές αρχές ετοιμάζονταν να εισέλθουν και να συλλάβουν όσους ήταν μέσα. Ο πρέσβης Λιούντεν, επικαλούμενος διπλωματική ασυλία και πιέζοντας σε υψηλό επίπεδο, κατάφερε να τους προστατεύσει και να εξασφαλίσει την ασφαλή τους αναχώρηση από την Ελλάδα.

o Η Σουηδία επέτρεψε και χρηματοδότησε τη λειτουργία του «Ελεύθερου Ελληνικού Ραδιοφώνου» (ΕΕΡ). Από τη Στοκχόλμη, το ΕΕΡ μεταδιδόταν σε βραχέα κύματα και αποτελούσε κρίσιμη πηγή ενημέρωσης και προπαγάνδας εναντίον της χούντας, φτάνοντας σε ακροατήριο εντός Ελλάδας.

o Ο Μίκης Θεοδωράκης, αν και δεν έζησε στη Σουηδία, βρήκε εκεί ισχυρούς υποστηρικτές. Η σουηδική πτέρυγα του κινήματος αλληλεγγύης διοργάνωνε συναυλίες και εκδηλώσεις για να τονίσει τη δίωξή του από το καθεστώς και να συγκεντρώσει χρήματα για την αντίσταση.

• Δράση μέσω διεθνών οργανισμών και της ΟΝΕ

o Ο Πάλμε χρησιμοποίησε τη Διεθνή Αμνηστία και άλλα διεθνή δίκτυα για να ασκήσει πίεση στην ελληνική χούντα.

o Σε ομιλίες του στον ΟΗΕ καταδίκαζε ανοιχτά τη δικτατορία ως «φασιστική» και παραβίαση του Ευρωπαϊκού πνεύματος.

• Συμβολή στην επιστροφή στη δημοκρατία (1974)

o Μετά την πτώση της χούντας, ο Πάλμε και η Σουηδία συμμετείχαν ενεργά στη διεθνή οικονομική και πολιτική στήριξη της νέας ελληνικής δημοκρατίας. Η Σουηδία βοήθησε στην επανένταξη της Ελλάδας σε ευρωπαϊκούς θεσμούς και υποστήριξε την ένταξη στην ΕΟΚ (πρόδρομο της ΕΕ).

Η δράση του Πάλμε για την Ελλάδα αποτελεί κλασικό παράδειγμα της «ηθικής εξωτερικής πολιτικής» που ήθελε να υιοθετήσει η Σουηδία. Για πολλούς Έλληνες της εποχής, ο Πάλμε ήταν σύμβολο διεθνούς αλληλεγγύης και θυμόταν με σεβασμό.

Η σημαντική αυτή σουηδική αντιδιδακτορική δραστηριότητα οδήγησε στην αναγνώριση της στήριξης της Σουηδίας σε μια δημοκρατική Ελλάδα, το ηθικό και πολιτικό χρέος που η Ελλάδα της μεταπολίτευσης ίσως αισθανόταν απέναντι στη Σουηδία και στον Πάλμε, και την ιδέα ότι η Ελλάδα θα πρέπει να «επιστρέψει» αυτή τη χάρη, υιοθετώντας μια εξωτερική πολιτική που στηρίζει τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία — όπως έκανε ο Πάλμε.

Ο Olof Palme επισκέφθηκε την Κούβα τον Ιούνιο του 1975. Στις 29 Ιουνίου 1975, πραγματοποίησε ομιλία στην πόλη Santiago de Cuba μαζί με Fidel Castro, ενώ η επίσκεψή του θεωρήθηκε ως η πρώτη επίσημη ευρωπαϊκή κυβερνητική επίσκεψη μετά την επανάσταση στην Κούβα.

Ποια είναι όμως τρέχουσα πολιτική κατάσταση και προς τα που βαδίζει η Σουηδία;

Η κοινωνική δημοκρατία στην Σουηδία είναι υπό πίεση έχοντας σταδιακά περάσει από το μοντέλο και την αμφίρροπη κληρονομιά του Πάλμε στη σημερινή πολιτική αντιπαράθεση. Αναζητά μια νέα ταυτότητα μέσα από το τέλος της ουδετερότητας και μια νέα «ηθική» βάση στο ΝΑΤΟ. Η χώρα έχει ανάγκη και ψάχνει νέο Πάλμε και δεν τον βρίσκει. Βρίσκεται έτσι σήμερα σε μια περίοδο σημαντικών μετασχηματισμών σε οικονομικό, πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο. Η ανάλυση της πορείας της απαιτεί να εξεταστούν οι δομικές τάσεις, οι προκλήσεις και οι πιθανά σενάρια για το μέλλον.

Τρέχουσες Πολιτικές Εξελίξεις και Διαρθρωτικές Τάσεις

Η Σουηδία διέπεται σήμερα από μια βαθιά πολιτική παραδοξότητα. Μια μειοψηφική κυβέρνηση συντηρητικού κέντρου-δεξιάς βαδίζει με τη συνεχή και καθοριστική στήριξη της ακροδεξιάς παράταξης «Σουηδοί Δημοκράτες», με ρίζες στον νεοναζισμό. Παρόλο που το κόμμα αυτό παραμένει επίσημα εκτός κυβέρνησης, η επιρροή του είναι καθοριστική σε ζωτικά θέματα, ιδίως στη μεταναστευτική πολιτική, νομοθεσία και εξωτερικές υποθέσεις. Αυτή η συμμαχία σηματοδοτεί ένα ιστορικό τέλος της εποχής του πολυπολισμού και του μοντέλου του «Λαϊκού Σπιτιού», που χαρακτήριζε τη σουηδική κοινωνία για δεκαετίες.

Αυτή η εσωτερική πολιτική μετατόπιση συμβαδίζει με μια δραματική αλλαγή στη στάση ασφαλείας της χώρας. Η απόφαση για ένταξη στο ΝΑΤΟ, σε συνεργασία με τη Φινλανδία, αντιπροσωπεύει μια πλήρη στροφή από την πολιτική της στρατιωτικής μη συμμετοχής σε συμμαχίες και αντικατοπτρίζει μια βαθιά αίσθηση ευάλωτης ασφάλειας μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Ωστόσο, αυτή η νέα διεθνής θέση έρχεται σε περίπλοκη αντίθεση με τις έντονες εσωτερικές προκλήσεις. Η χώρα καταγράφει μια άπό τις υψηλότερες εγληματικότητες στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με τη βία συμμοριών και την εξτρεμιστική βία να αποτελούν καθημερινά φαινόμενα που δοκιμάζουν τις δομές της κοινωνίας και την αποτελεσματικότητα του κράτους δικαίου.

Παράλληλα, το κλασικό μοντέλο του σουηδικού κράτους ευημερίας βρίσκεται υπό σημαντική πίεση. Η γήρανση του πληθυσμού, οι αυξανόμενες κοινωνικές ανισότητες και τα συστημικά προβλήματα σε βασικούς τομείς όπως η στέγαση και το σύστημα υγείας, όπου οι μακρές αναμονές έχουν γίνει σύνηθες φαινόμενο, διαβρώνουν την κοινωνική συνοχή και προκαλούν αμφισβήτηση για την αποδοτικότητα και τη βιωσιμότητα ενός συστήματος που βασίζεται σε υψηλούς φόρους και υψηλή ποιότητα ζωής.

Διάρθρωση της Οικονομίας και Δομικές Προκλήσεις

Η σουηδική οικονομία στηρίζεται σε δύο βασικούς, αλλά συχνά αντιφατικούς, πυλώνες. Από τη μια πλευρά, η χώρα διατηρεί μια εξαιρετική θέση σαν παγκόσμιος ηγέτης στην καινοτομία, την έρευνα και την ανάπτυξη, με επενδύσεις που ξεπερνούν το 3% του ΑΕΠ. Οι τομείς της τεχνολογίας, των πράσινων λύσεων και της βιομηχανίας υψηλής προστιθέμενης αξίας, με εταιρείες όπως η Ericsson, η Volvo και η Spotify, εξασφαλίζουν την ανταγωνιστικότητα και την εξαγωγική δύναμη της χώρας, όπου περίπου το μισό του εθνικού προϊόντος βασίζεται σε διεθνές εμπόριο.

Από την άλλη πλευρά, αυτή η οικονομική επιτυχία συμβαδίζει με σοβαρά δομικά προβλήματα που απειλούν την μακροπρόθεσμη ισορροπία της. Το σύστημα στέγασης, με τις μακροχρόνιες λίστες αναμονής και την ανεπαρκή προσφορά κατοικιών στις αγορές των πόλεων, έχει οδηγήσει σε εκτοξευμένα ενοίκια και κοινωνική ανασφάλεια. Η ενεργειακή μετάβαση, αν και υποστηρίζεται από υδροηλεκτρική και αιολική ενέργεια (πυρηνική;) αντιμετωπίζει αβεβαιότητα και αυξημένο κόστος σε ένα παγκόσμιο περιβάλλον χωρίς ρωσικά καύσιμα. Επιπλέον, η έντονη συγκέντρωση οικονομικής δραστηριότητας και πληθυσμού στη Στοκχόλμη ενισχύει τις περιφερειακές ανισότητες, αφήνοντας πολλές μικρότερες πόλεις (εκτός του Γκέτεμποργκ και Μάλμε) αντιμετωπίζουν μείωση.να αντιμετωπίζουν πληθυσμική μείωση και οικονομική στασιμότητα.

Το πιο κρίσιμο δίλημμα, ωστόσο, έγκειται στην αγορά εργασίας. Παρά την υιοθέτηση μιας εξαιρετικά περιοριστικής μεταναστευτικής πολιτικής, η οικονομία αντιμετωπίζει σοβαρά κενά σε κρίσιμους τομείς όπως η υγειονομική περίθαλψη, η μηχανική και οι τεχνολογίες. Το αναποτελεσματικό σύστημα αναγνώρισης τίτλων σπουδών για μετανάστες και η δυσκολία ένταξης στο εργατικό δυναμικό οδηγούν σε μια παραδόξου μορφής κατάσταση. μια κοινωνία που κλείνει τα σύνορά της αντιμετωπίζει ταυτόχρονα επιτακτική ανάγκη για νέους εργαζόμενους για να διατηρήσει τη δυναμική της και να αντιμετωπίσει τη γήρανση του πληθυσμού της.

Μελλοντικές Προβλέψεις και Εναλλακτικά Σενάρια

Διακρίνονται τέσσερα βασικά σενάρια για το μέλλον της Σουηδίας, καθένα από τα οποία προκύπτει από διαφορετική εξέλιξη των σημερινών εσωτερικών αντιθέσεων.

Το πρώτο σενάριο προβλέπει τη διατήρηση ενός τροποποιημένου στάτους κβο. Σε αυτή την εκδοχή, η χώρα διατηρεί την οικονομική της ανταγωνιστικότητα μέσω της συνέχισης της καινοτομίας και της ηγεσίας της στην πράσινη μετάβαση. Η πολιτική σταθερότητα εξασφαλίζεται μέσω της συνεχιζόμενης, αλλά εύθραυστης, συνεργασίας μεταξύ των συντηρητικών και της Σουηδήμοκρατίας, μολονότι με κόστος την ένταση και την κοινωνική πόλωση. Στο διεθνές πεδίο, η Σουηδία εντείνει τον ρόλο της σαν αξιόπιστος εταίρος στο ΝΑΤΟ και ενεργός παίκτης στις υποθέσεις της Αρκτικής και της υποστήριξης στην Ουκρανία.

Το δεύτερο, πιο απαισιόδοξο σενάριο, προβλέπει μια ολίσθήσης προς κοινωνική κρίση και οικονομική παρακμή, κάτι στο οποίο «καλομαθημένος»  σουηδός πολίτης πολύ δύσκολα θα μπορέσει να ανταπεξέλθει και να βρει λύσεις. Εάν τα προβλήματα της συμμοριακής βίας, της στέγασης και του κοινωνικού αποκλεισμού ορισμένων ομάδων επιδεινωθούν, η χώρα θα αντιμετωπίσει αυξημένη φυγή καταρτισμένων ατόμων  και μείωση των ξένων άμεσων επενδύσεων. Η πολιτική αστάθεια, με συχνές εκλογές και αδυναμία σχηματισμού κυβερνήσεων με σαφή πολιτική ατζέντα, θα αποδυναμώσει τη λήψη αποφάσεων για κρίσιμα δομικά ζητήματα, όπως οι ενεργειακές υποδομές και η μεταρρύθμιση της αγοράς εργασίας, οδηγώντας σε ένα φαύλο κύκλο παρακμής.

Το τρίτο σενάριο περιλαμβάνει μια νέα πολιτική συμμαχία στο κέντρο-αριστερό τμήμα του φάσματος. Η δυνατότητα επανασύνδεσης των Σοσιαλδημοκρατών με τα κεντρώα και πράσινα κόμματα, για να ανατραπεί η σημερινή κυβέρνηση, θα οδηγούσε σε μια πολιτική μετατόπιση προς μια πιο φιλελεύθερη μεταναστευτική πολιτική, επανένταξη στο κράτος πρόνοιας και δυνατότητα νεοδιανομής πλούτου μέσω φορολογικών μέτρων. Ωστόσο, μια τέτοια κυβέρνηση θα αντιμετώπιζε σφοδρή αντίσταση από τη δεξιά και την ακροδεξιά, με αποτέλεσμα πιθανές πολιτικές «τρικλοποδιές».

Τέλος, ένα τέταρτο σενάριο προβάλλει τη Σουηδία σαν μια «Βόρεια Ελβετία». Σε αυτή την εκδοχή, η χώρα ενισχύει τον ιδιωτικό τομέα και την φορολογική της ελκυστικότητα, προσελκύοντας πολυεθνικές εταιρείες και υψηλόμισθους αλλοδαπούς. Μεταμορφώνεται σε μια χώρα-άγκυρα για τεχνολογικές και οικονομικές επενδύσεις. Το τίμημα αυτής της πορείας, ωστόσο, θα ήταν η περαιτέρω αύξηση των κοινωνικών ανισοτήτων και η σταδιακή υποβάθμιση του κράτους πρόνοιας, αλλάζοντας ουσιαστικά το κοινωνικό της συμβόλαιο.

Συμπεράσματα – Η Πορεία προς ένα Νέο Συμβιβασμό

Συνολικά, η πορεία της Σουηδίας καθορίζεται από την ικανότητά της να διαχειριστεί μια σειρά από βαθιές εσωτερικές αντιθέσεις. Πολιτικά, έχει εισέλθει σε μια περίοδο παρατεταμένης μετάβασης, όπου η συναινετική διακυβέρνηση του παρελθόντος αντικαθίσταται από ένα πιο πολωμένο και τακτικό μοντέλο, με τη συνεχή και ισχυρή παρουσία της ακροδεξιάς. Η πλήρης εναρμόνιση στο ΝΑΤΟ θα είναι ο κεντρικός πυλώνας της εξωτερικής και αμυντικής της πολιτικής για τις επόμενες δεκαετίες.

Οικονομικά, η χώρα είναι πολύ πιθανό να διατηρήσει την υψηλή ανταγωνιστικότητά της στους τομείς της υψηλής τεχνολογίας και των πράσινων βιομηχανιών. Ωστόσο, η μακροπρόθεσμη επιτυχία θα κριθεί από την ανάπτυξη αποτελεσματικών λύσεων για τα δομικά προβλήματα της στέγασης, της ενέργειας και, κυρίως, της αντιφατικής ζήτησης για κλειστά σύνορα και ταυτόχρονα νέο εργατικό δυναμικό.

Κοινωνικά, η μεγαλύτερη πρόκληση θα είναι η αναζήτηση μιας νέας ισορροπίας μεταξύ της κοινωνικής συνοχής και της αποδοχής της πολυπολιτισμικής πραγματικότητας, σε ένα περιβάλλον όπου η βία και οι ανισότητες δοκιμάζουν την ανθεκτικότητα του κοινωνικού ιστού.

Το πιο πιθανό μέλλον είναι ένα μικτό σενάριο. Μια Σουηδία οικονομικά δυναμική και καινοτόμα, αλλά με αυξημένες εσωτερικές τριβές. Μια χώρα που θα επιμένει σε μια αυστηρή, γενικόλογη μεταναστευτική πολιτική, ενώ θα δημιουργεί ταυτόχρονα εξαιρέσεις και «πράσινες γραμμές» για να προσελκύσει τους ειδικευμένους εργαζόμενους που χρειάζεται απεγνωσμένα. Μια χώρα που θα ενισχύει τη στρατιωτική και αμυντική της θέση εντός του ΝΑΤΟ, ενώ παράλληλα προσπαθεί να προστατεύσει το εσωτερικό κοινωνικό της μοντέλο.

Η ουσιαστική επιτυχία της Σουηδίας θα μετρηθεί τελικά στην ικανότητά της να συνθέσει αυτές τις αντιφάσεις και να ορίσει έναν νέο, βιώσιμο και κοινωνικά αποδεκτό συμβιβασμό μεταξύ της προστασίας της εθνικής της ταυτότητας και της ανοικτής προσαρμοστικότητας που απαιτεί ο 21ος αιώνας. Η διαδρομή προς αυτόν τον συμβιβασμό θα καθορίσει αν η χώρα θα παραμείνει απλώς πλούσια και τεχνολογικά προηγμένη, ή αν θα καταφέρει να επαναπροσδιορίσει και πάλι το μοντέλο μιας δίκαιης, ανοικτής και προοδευτικής κοινωνίας σε μια νέα, πιο πολύπλοκη εποχή.

Ευρωπαϊκή ομπρέλα στην Κύπρο και Ισπανική αυτονομία- Η στιγμή που η ΕΕ έμαθε να λέει 'Ναι' στην Άμυνα και 'Όχι' στον Πόλεμο.

 

Φαίνεται πως ήρθε ο καιρός που η Ευρώπη διάλεξε την άμυνα έναντι της εμπλοκής

Με αφορμή την κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή και την επίθεση με drone σε βρετανική βάση στην Κύπρο, είδαμε μια άνευ προηγουμένου κινητοποίηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την προστασία του εδάφους κράτους-μέλους της . Πρόκειται για μια σημαντική εξέλιξη, που θυμίζει την αρχή μιας πιο ουσιαστικής ευρωπαϊκής αμυντικής συνεργασίας, ανεξάρτητα -ή και παράλληλα- από τις ΗΠΑ.

Δείτε αναλυτικά ποιες χώρες ανταποκρίθηκαν και τι δυνάμεις ανέπτυξαν:

·        Ελλάδα: Ανέπτυξε άμεσα 2 φρεγάτες ("Κίμων", "Ψαρά") και 4 μαχητικά F-16 στην αεροπορική βάση "Ανδρέας Παπανδρέου" στην Πάφο .

·        Γαλλία: Έστειλε τη φρεγάτα "Languedoc" και απέπλευσε το αεροπλανοφόρο "Charles de Gaulle" προς την περιοχή .

·        Ηνωμένο Βασίλειο: Ενίσχυσε τις δυνάμεις του με το αντιτορπιλικό HMS "Dragon" και ελικόπτερα Wildcat .

·        Ισπανία: Ανακοίνωσε την αποστολή της φρεγάτας "Cristóbal Colón" για αποστολές προστασίας .

·        Ιταλία: Δεσμεύτηκε να στείλει ναυτικές μονάδες για την προστασία της Κύπρου .

·        Ολλανδία: Εξετάζει την αποστολή της φρεγάτας "Evertsen" για συνοδεία του γαλλικού αεροπλανοφόρου .

Η Ευρωπαϊκή διάσταση- από τη θεωρία στην πράξη

Αυτή η κινητοποίηση δεν είναι απλά μια συλλογή διμερών βοηθειών. Σηματοδοτεί μια στροφή στην ευρωπαϊκή αμυντική σκέψη για τρεις βασικούς λόγους:

·        Ενεργοποίηση του Άρθρου 42(7): Η επίθεση στην Κύπρο έφερε στο προσκήνιο τη ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής της ΕΕ. Αν και επισήμως δεν έχει ενεργοποιηθεί πλήρως, η συζήτηση γύρω από αυτήν δείχνει μια νέα βούληση για συλλογική άμυνα .

·        Ανεξαρτητοποίηση από τις ΗΠΑ: Η επίθεση ΗΠΑ-Ισραήλ στο Ιράν φαίνεται να έγινε χωρίς προειδοποίηση των Ευρωπαίων συμμάχων, βάζοντάς τους προ τετελεσμένων γεγονότων . Η ευρωπαϊκή αντίδραση, με επίκεντρο την προστασία της Κύπρου, διαβάζεται ως μια κίνηση να προστατεύσουν τα δικά τους συμφέροντα και την ασφάλεια του εδάφους τους, ανεξάρτητα από τον αμερικανικό σχεδιασμό .

·        Αλληλεγγύη χωρίς εμπλοκή: Η βοήθεια που στάλθηκε είναι ξεκάθαρα αμυντική (φρεγάτες, αντιαεροπορικά συστήματα), με στόχο την προστασία της Κύπρου και όχι τη συμμετοχή στις πολεμικές επιχειρήσεις .

Συνοψίζοντας, η ανάπτυξη δυνάμεων από έξι ευρωπαϊκές χώρες για την προστασία της Κύπρου είναι μια ισχυρή κίνηση. Δείχνει ότι η ΕΕ, έστω και με αργά βήματα, αρχίζει να χτίζει μια πιο αυτόνομη αμυντική ταυτότητα, απαντώντας στις κρίσεις με πρωτοβουλίες προστασίας και όχι με άκριτη συμπόρευση.

Σε σχέση με τα παραπάνω θα ήθελα να καταθέσω την προσωπική μου άποψη  για την πρόσφατη κινητικότητα του Ισπανού πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ. Η στάση του δεν είναι αντιφατική, όπως βιαστικά μπορεί να την χαρακτήριζε κάποιος. Αντιθέτως, αγγίζει την καρδιά της σύγχρονης ευρωπαϊκής γεωπολιτικής αμηχανίας, είναι βαθιά συνεπής και αντιπροσωπεύει ένα νέο, ώριμο ευρωπαϊκό δόγμα. Θέλω λοιπόν να αναλύσω και εξηγήσω γιατί η διττή αυτή προσέγγιση δεν είναι μόνο σωστή, αλλά και στρατηγικά αναγκαία για την Ευρώπη:

Η κυρίαρχη άρνηση χρήσης Ισπανικών βάσεων και αποτροπή εμπλοκής

Η απόφαση του Σάντσεθ να μην επιτρέψει τη χρήση ισπανικών βάσεων (κυρίως της Ρότα) για την επίθεση κατά του Ιράν ήταν μια πράξη εθνικής κυριαρχίας.

·        Αποφυγή συνενοχής: Η Ισπανία, όπως και οι περισσότερες ευρωποϊκές χώρες, δεν είχε καμία ανάμειξη στον σχεδιασμό της αμερικανο-ισραηλινής επίθεσης. Το να επιτρέψει τη χρήση του εδάφους της για μια επιχείρηση την οποία δεν ενέκρινε και δεν συμμετείχε στον σχεδιασμό της, θα την καθιστούσε de facto συμμέτοχο σε μια πολεμική ενέργεια.

·        Αποτροπή αντιποίνων: Σε μια περιοχή που φλέγεται, η Ισπανία προστάτευσε τον εαυτό της. Το να επιτρέψει τη χρήση των βάσεών της για επίθεση στο Ιράν θα μετέτρεπε τις ισπανικές εγκαταστάσεις (και κατ' επέκταση το ισπανικό έδαφος) σε νόμιμο στόχο για αντίποινα από την πλευρά του Ιράν ή των συμμάχων του. Αυτό είναι ένα θεμελιώδες καθήκον κάθε ηγέτη: να μην εκθέτει τους πολίτες του σε κίνδυνο για λογαριασμό τρίτων.

Η Υποστήριξη στην Κύπρο αποτελεί Ευρωπαϊκή υποχρέωση

Η αποστολή της φρεγάτας "Cristóbal Colón" για την προστασία της Κύπρου είναι η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος.

·        Άμυνα, όχι Επίθεση: Εδώ δεν μιλάμε για συμμετοχή σε επίθεση, αλλά για συλλογική άμυνα. Η Κύπρος είναι έδαφος της ΕΕ που δέχθηκε απειλή. Η προστασία της είναι υποχρέωση βάσει της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης (Άρθρο 42.7).

·        Προστασία των συνόρων: Η ενίσχυση της Κύπρου είναι ουσιαστικά προστασία των νοτιοανατολικών θαλάσσιων συνόρων ολόκληρης της ΕΕ. Δεν πρόκειται για επιθετική ενέργεια κατά του Ιράν, αλλά για αμυντική θωράκιση απέναντι σε έναν κίνδυνο που δημιουργήθηκε από μια κρίση την οποία η Ευρώπη δεν προκάλεσε.

Οι δύο αποφάσεις είναι αλληλένδετες

Η κίνηση του Σάντσεθ δείχνει ακριβώς την ευρωπαϊκή προσέγγιση να παίρνει πρωτοβουλίες προστασίας, όχι συμμετοχής στον πόλεμο.

·        Λέει "ΟΧΙ" στην πολεμική μηχανή Τραμπ-Ισραήλ: Αρνούμενος να συμμετάσχει στην επίθεση, στέλνει μήνυμα ότι η Ευρώπη δεν είναι προέκταση των αμερικανικών πολεμικών σχεδιασμών, ειδικά όταν αυτοί γίνονται χωρίς διαβούλευση.

·        Λέει "ΝΑΙ" στην προστασία της Ευρώπης: Στέλνοντας βοήθεια στην Κύπρο, δείχνει ότι η Ευρώπη είναι έτοιμη να προστατεύσει τον εαυτό της από τις συνέπειες αυτών των κρίσεων.

Σχετικά με την κριτική από υποστηρικτές του Τραμπ

Η κριτική τους είναι αναμενόμενη, αλλά βασίζεται σε μια αντίληψη όπου οι σύμμαχοι θεωρούνται απλοί "βοηθοί" στις αμερικανικές αποφάσεις. Ο Σάντσεθ (και μαζί του μεγάλο μέρος της ΕΕ) απέρριψε αυτόν τον ρόλο. Δεν έκανε "πίσω", όπως και πολλοί άλλοι ισχυρίζονται. Απλώς αρνήθηκε να συρθεί σε έναν πόλεμο που δεν ήταν δικός του. Αντίθετα, μπήκε μπροστά για να προστατεύσει τα κυριαρχικά δικαιώματα και την ασφάλεια της Ευρώπης. Συμπερασματικά, η διττή αυτή στάση δεν είναι σχιζοφρένεια, αλλά ο ορισμός μιας ώριμης, υπεύθυνης και ανεξάρτητης ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής που ξεχωρίζει την άμυνα από την επιθετικότητα.

 

 

Η ώρα των αποφάσεων για τον Ελληνικό ορυκτό πλούτο

 

Οι περισσότεροι γεωεπιστήμονες αναφέρουμε συχνά ότι η Ελλάδα διαθέτει ένα σημαντικό κοιτασματολογικά ορυκτό πλούτο. Σε σημείο που σε ένα τρίτο άτομο που διαβάζει αυτά που λέγονται να δημιουργείται η εντύπωση ότι η Ελλάδα είναι πλούσια ορυκτές πρώτες ύλες, αλλά δεν τις εκμεταλλεύεται . Από την άλλη διαβάζουμε ότι στην Φινλανδία ξεκινάει η εξόρυξη νέου μεταλλείου λιθίου, στη Σουηδία ορυχείο γραφίτη και κοίτασμα σπανίων γαιών βρίσκονται στο τελικό στάδιο αδειοδότησης, ενώ στη Πορτογαλία υπάρχει πρόοδος στην έναρξη παραγωγικής αξιοποίησης κοιτασμάτων λιθίου. Και ένα ερώτημα που εύλογα προκύπτει είναι το πότε συγκεκριμένα υπήρξε τελευταία η έναρξη ενός νέου μεταλλείου ή ορυχείου στη χώρα μας; Γιατί καθυστερεί το θέμα της ΛΑΡΚΟ και παραμενει ακόμη ανενεργή η μεταλλευτική παραγωγή νικελίου και ενδεχόμενα κοβαλτίου; Πόσο ερευνητικά προχωρημένες, κοιτασματολογικά ώριμες, επενδυτικά ενεργές και αδειοδοτικά ενταγμένες είναι οι κατά περίπτωση μεταλλοφόρες περιοχές της χώρας σε σχέση με αντίστοιχες δυναμικές περιοχές άλλων κρατών μελών; Τι πρέπει να γίνει στην Ελλάδα ώστε αυτή η στασιμότητα στην εξορυκτική και μεταλλευτική αξιοποίηση επιλεγμένων «εν δυναμει» κοιτασμάτων, να μετατραπεί σε παραγωγική δυνατότητα και προοπτική;

Υπαρκτά κεντρικά ζητήματα που απασχολούν τον κλάδο των γεωεπιστημών, της οικονομίας αλλά και την ευρύτερη κοινωνία. Τη διάσταση δηλαδή ανάμεσα στην αναγνωρισμένη ύπαρξη ορυκτού πλούτου και την πραγματική του αξιοποίηση. Θα προσπαθήσω να αναλύσω το θέμα όσο πιο τεκμηριωμένα και αντικειμενικά μπορώ και γίνεται, απαντώντας στα διάφορα ερωτήματα που υφίστανται.

Ελλάδα και ο ορυκτός της πλούτος- Μύθοι και πραγματικότητα

Είναι απόλυτα ορθό ότι η Ελλάδα διαθέτει σημαντικό και πολυποίκιλο ορυκτό πλούτο. Σε αντίθεση με κάποιες παλαιότερες απόψεις περί «φτώχειας» της χώρας σε ορυκτές πρώτες ύλες (ΟΠΥ), σήμερα είναι αποδεκτό ότι συγκαταλέγεται στις χώρες της ΕΕ με αξιόλογο κοιτασματολογικό δυναμικό. Αυτό δεν είναι μια θεωρητική προσέγγιση, αλλά τεκμηριώνεται από την ύπαρξη κοιτασμάτων βωξίτη (παραγωγή αλουμίνας και αλουμινίου), νικελίου, μαγνησίτη, περλίτη (όπου η Ελλάδα κατέχει παγκόσμια παραγωγική πρωτοπορία), καθώς και κοιτασμάτων μολύβδου- ψευδαργύρου-αργύρου-χρυσού και χαλκού-χρυσού, αλλά και από δυναμικές κοιτασματολογικά μεταλλοφόρες εμφανίσεις όλων των προηγούμενων, καθώς ακόμα και αντιμονίου, κοβαλτίου, παλλαδίου, γαλλίου, σκανδίου, γερμανίου, βολφραμίου και σπάνιων γαιών.

Η εξορυκτική δραστηριότητα στην Ελλάδα δεν είναι ανύπαρκτη. Ο κλάδος είναι εξωστρεφής (πάνω από το 65% των πωλήσεων είναι εξαγωγές) και υποστηρίζει, άμεσα ή έμμεσα, χιλιάδες θέσεις εργασίας . Αυτό που υστερεί είναι η έναρξη νέων, μεγάλων μεταλλευτικών έργων και η καθετοποίηση της παραγωγής, δηλαδή η μετατροπή των ΟΠΥ, όχι μόνο για παράδειγμα σε ενδιάμεσα συμπυκνώματα, αλλά σε τελικά μεταλλικά και άλλα ορυκτά προϊόντα υψηλής αξίας εντός της χώρας.

Πότε ξεκίνησε τελευταία φορά ένα νέο μεταλλείο στην Ελλάδα;

Εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία του προβλήματος. Η ελληνική μεταλλευτική πραγματικότητα χαρακτηρίζεται από δεκαετίες στασιμότητας όσον αφορά νέα έργα. Το τελευταίο ρεαλιστικό εγχείρημα για ένα μεγάλο νέο έργο είναι αυτό του μεταλλείου χαλκού-χρυσού στις Σκουριές της Χαλκιδικής, το οποίο είχε εμπλακεί σε μια πολυετή δικαστική και κοινωνική διαμάχη, αλλά και τεχνολογική ανακολουθία ως προς την καθετοποίηση του έργου, χωρίς να έχει ολοκληρωθεί ακόμη η παραγωγική του φάση.

Για να γίνει πιο κατανοητή η ελληνική στασιμότητα, αρκεί να συγκρίνουμε την πορεία ενός έργου στην Ελλάδα με αυτά που εξελλίσονται στη Φινλανδία, Σουηδία και Πορτογαλία.

Η περίπτωση της ΛΑΡΚΟ- Ένα πολυδιάστατο αδιέξοδο

Η καθυστέρηση και η «εκ των πραγμάτων» αδράνεια στο θέμα της  ΛΑΡΚΟ αποτελεί την πιο χαρακτηριστική περίπτωση της ελληνικής μεταλλευτικής παραγωγικής «παρωδίας» και είναι αποτέλεσμα μιας σειράς αλληλένδετων παραγόντων, στη βάση πάντα αυτών που έχουν δει το φώς της δημοσιότητας:

·       Πολύπλοκο ιδιοκτησιακό: Η εταιρεία ανήκει στο Δημόσιο (ΤΑΙΠΕΔ), την Εθνική Τράπεζα και τη ΔΕΗ, αλλά υπάρχουν παλιές απαιτήσεις και κατασχέσεις από μετόχους της προηγούμενης ΛΑΡΚΟ, καθιστώντας αδύνατη οποιαδήποτε πώληση υγιούς περιουσιακού στοιχείου.

·       Οικονομική κατάρρευση: Τα διογκωμένα χρέη (π.χ. περίπου 310 εκατ. ευρώ στη ΔΕΗ) και η καταδίκη από την ΕΕ για παράνομες κρατικές ενισχύσεις (πρόστιμο €136 εκατ.) καθιστούν την εταιρεία μη βιώσιμη.

·       Περιβαλλοντική επιβάρυνση: Οι επιπτώσεις από τα εργοστάσια και η απόρριψη σκουριάς στον Ευβοϊκό δημιουργούν ένα υπαρκτό περιβαλλοντικό φορτίο που κανένας ιδιώτης επενδυτής δεν θέλει να επωμιστεί.

·       Έλλειψη ανταγωνιστικότητας: Το υψηλό ενεργειακό κόστος φαίνεται πως καθιστά την παραγωγή ασύμφορη σε σχέση με τις διεθνείς τιμές νικελίου.

Το πιθανότερο σενάριο που ξεχωρίζει την πώληση των μεταλλείων (που έχουν αξία) από τη χρεοκοπία του εργοστασίου, φαίνεται πως δεν είναι βιώσιμο αφού τόσο τα  περιβαλλοντικά προβλήματα όσο και οι απλήρωτοι εργαζόμενοι και προμηθευτές θα πρέπει να αντιμετωπιστούν και τακτοποιηθούν.

Οι λατερίτες είναι η κύρια κοιτασματολογική πηγή νικελίου (70% των αποθεμάτων και 60%  παραγωγής  νικελίου στο κόσμο), και σε πολλές περιπτώσεις κοβαλτίου (Φωτογραφία: LIFO, 2022).

Συγκριτική κοιτασματολογική ωριμότητα Ελληνικών μεταλλοφόρων περιοχών

Εδώ η εικόνα είναι μάλλον απογοητευτική. Ενώ χώρες όπως η Σουηδία, η Φινλανδία και η Πορτογαλία έχουν ενταγμένα τα μεταλλευτικά τους έργα σε ένα σαφές, προβλέψιμο και ταχύρρυθμο εθνικό και ευρωπαϊκό στρατηγικό πλαίσιο (όπως ο Κανονισμός για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες - CRMA), η Ελλάδα υστερεί σημαντικά.

Τα στάδια ωριμότητας» και ετοιμότητας μεταλλευτικών έργων στην Ελλάδα είναι είτε σε πολύ πρώιμο ερευνητικό στάδιο είτε, όπως στην περίπτωση της ΛΑΡΚΟ, εγκλωβισμένα σε νομικά και οικονομικά αδιέξοδα. Ένα επιπλέον, καθοριστικό εμπόδιο είναι ότι ένα σημαντικό ποσοστό (30-35%) των υπό έρευνα ή βεβαιωμένων κοιτασμάτων βρίσκεται εντός του δικτύου Natura 2000, γεγονός που περιπλέκει ακόμα περισσότερο την αδειοδότηση και συχνά επισύρει την τοπική και περιβαλλοντική κινητοποίηση .

Τι θα μπορούσε να γίνει για να αρθεί η στασιμότητα;

Η μετατροπή του δυναμικού σε παραγωγική πραγματικότητα απαιτεί μια ριζική αλλαγή πολιτικής και αντίληψης σε τρία επίπεδα:

·       Επίπεδο στρατηγικής και αδειοδότησης

o   Εθνική Στρατηγική: Η Ελλάδα χρειάζεται έναν σαφή, μακροπρόθεσμο εθνικό σχεδιασμό για την αξιοποίηση του ορυκτού πλούτου, εναρμονισμένο με την ευρωπαϊκή πολιτική για τις στρατηγικές και κρίσιμες ορυκτές πρώτες ύλες (ΣΚΟΠΥ). Να γνωρίζουμε ακριβώς ποια κοιτάσματα θέλουμε να αξιοποιήσουμε και γιατί.

o   Απλοποίηση και διαφάνεια: Η αδειοδοτική διαδικασία πρέπει να γίνει γρήγορη, σταθερή και διαφανής, χωρίς να παραβλέπονται οι περιβαλλοντικοί κανόνες και η τήρηση των όρων υπέυθυνης και βιώσιμης εξόρυξης. Η αβεβαιότητα διώχνει τις επενδύσεις.

o   Επίλυση του "Natura 2000": Χρειάζεται ένας ειλικρινής και τεκμηριωμένος διάλογος για το πώς μπορεί να αρθεί η αντίφαση μεταξύ της προστασίας της φύσης και της αξιοποίησης του ορυκτού πλούτου, πιθανότατα με αυστηρές περιβαλλοντικές μελέτες και στοχευμένες εξαιρέσεις .

·       Επίπεδο κοινωνικής αποδοχής

o   Διάλογος και ενημέρωση: Η εμπειρία από την Πορτογαλία δείχνει ότι η τοπική κοινωνία μπορεί να σταθεί εμπόδιο, ακόμα και σε έργα πράσινης μετάβασης . Η ενημέρωση, η διαφάνεια και η δίκαιη αντιμετώπιση των τοπικών κοινοτήτων είναι προαπαιτούμενα. Οι πολίτες πρέπει να δουν όφελος για τον τόπο τους.

o   Περιβαλλοντική τελειότητα: Κάθε νέο έργο πρέπει να είναι πρότυπο περιβαλλοντικής διαχείρισης, χρησιμοποιώντας τις βέλτιστες διαθέσιμες τεχνικές για να ελαχιστοποιήσει το αποτύπωμά του. Η περίπτωση της ΛΑΡΚΟ είναι ένα μάθημα του πώς δεν πρέπει να γίνεται η εξόρυξη .

·       Επίπεδο επενδύσεων και παραγωγής

o   Επίλυση του ιδιοκτησιακού αδιεξόδου: Πρέπει να κλείσουν οριστικά εκκρεμότητες δεκαετιών, όπως αυτή της ΛΑΡΚΟ για να μπορέσουν να προχωρήσουν νέες  λύσεις και σχήματα .

o   Προσέλκυση στρατηγικών επενδυτών: Δεν αρκεί οποιοσδήποτε επενδυτής. Χρειάζονται εταιρείες με τεχνογνωσία, οικονομική επιφάνεια, εταιρική υπεθυνότητα και δέσμευση για βιώσιμη ανάπτυξη.

o   Καθετοποίηση: Ο στόχος δεν είναι μόνο η εξόρυξη, αλλά και η επεξεργασία στην Ελλάδα, δημιουργώντας θέσεις εργασίας υψηλής προστιθέμενης αξίας. Αυτό είναι το ζητούμενο και γίνεται για το λίθιο στη Φινλανδία, τις σπάνιες γαίες στην Σουηδία, υπήρξε σε μεγάλο βαθμό για το νικέλιο εδώ, και θα έπρεπε να συμβεί για το χαλκό και το χρυσό στα μεταλλεία της ΒΑ Χαλκιδικής.

Συμπερασματικά, η Ελλάδα δεν είναι φτωχή, αλλά η μεταλλευτική της πολιτική είναι εγκλωβισμένη σε μια "ομηρία" αγκυλώσεων του παρελθόντος και σε μια επίμονη έλλειψη μακρόπνοου σχεδιασμού. Ενώ η Ευρώπη αλλάζει και ανακαλύπτει ξανά την εξόρυξη ως στρατηγική προτεραιότητα, η Ελλάδα κινδυνεύει να μείνει οριστικά πίσω, βλέποντας τον ορυκτό της πλούτο να παραμένει «υπόγειος» και η οικονομία να στερείται μια σημαντική αναπτυξιακή ευκαιρία.

Σε ότι αφορά στη ΛΑΡΚΟ θα πρέπει να ληφθεί υπόψη η πιο κρίσιμη και ευαίσθητη πλευρά του προβλήματος, που είναι η ανθρώπινη διάσταση. Η μεταλλευτική δραστηριότητα δεν είναι απλώς μια επιχειρηματική υπόθεση, αλλά είναι μαζί ταυτισμένη με τη ζωή, την ιστορία και την επιβίωση ολόκληρων κοινοτήτων, όπως αυτές της Λάρυμνας και της περιοχής της ΛΑΡΚΟ. Η λογική της "εκκαθάρισης" σαν λύση, αν και νομικά και οικονομικά συχνά η πιο εύκολη, μπορεί να αποβεί κοινωνικά καταστροφική.

Μια πρόταση που θα μπορούσε δυνητικά να ανοίξει έναν δρόμο, που είναι ταυτόχρονα πιο δίκαιος αλλά και εξαιρετικά δύσκολος, έχει τα παρακάτω χαρακτηριστικά.

Κρατική εξυγίανση και πώληση υγιούς φορέα

Η ιδέα συνοψίζεται στο ότι το Ελληνικό Δημόσιο αναλαμβάνει το κόστος της εξυγίανσης (πληρωμή χρεών, περιβαλλοντική αποκατάσταση) και στη συνέχεια πουλάει μια "καθαρή" και λειτουργική εταιρεία, και την θέτει σε επενδυτική διαδικασία. Ας δούμε τα υπέρ και τα κατά.

Πλεονεκτήματα

·       Κοινωνική Δικαιοσύνη: Προστατεύονται οι εργαζόμενοι, διασφαλίζονται οι θέσεις εργασίας και αποφεύγεται η κοινωνική αποσάθρωση μιας περιοχής.

·       Ελκυστικότητα για επενδυτές: Ένας επενδυτής θα αγοράσει ένα περιουσιακό στοιχείο (τα μεταλλεία) χωρίς τα "βαρίδια" του παρελθόντος (παλαιά χρέη, περιβαλλοντικές ευθύνες). Αυτό αυξάνει το ενδιαφέρον και το τίμημα.

·       Επιτάχυνση διαδικασιών: Μια υγιής εταιρεία μπορεί να προχωρήσει άμεσα σε επενδύσεις εκσυγχρονισμού και αύξησης της παραγωγής, χωρίς να χρειάζεται να διαπραγματεύεται με πιστωτές.

Μειονεκτήματα και ρεαλιστικά εμπόδια (το "γιατί" δεν συμβαίνει)

·       Δημοσιονομικό κόστος: Το κόστος εξυγίανσης είναι μεγάλο. Μιλάμε για:

o   Χρέη προς ΔΕΗ (περίπου €310 εκατ.)

o   Πρόστιμο από ΕΕ για παράνομες κρατικές ενισχύσεις (περίπου €136 εκατ.)

o   Χρέη σε εργαζόμενους, προμηθευτές, ασφαλιστικά ταμεία.

o   Το μεγάλο "αγκάθι"είναι το κόστος της περιβαλλοντικής αποκατάστασης δεκαετιών. Δεν υπάρχει καν ακριβής αποτίμηση, αλλά σίγουρα μιλάμε για εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ.

o   Συνολικά, πιθανότατα μιλάμε για ένα ποσό που προσεγγίζει ή και ξεπερνά το 1 δισ. ευρώ.

·       Κρατικές ενισχύσεις (το νομικό "στοίχημα"): Εδώ είναι η μεγάλη παγίδα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη καταδικάσει την Ελλάδα για παράνομες κρατικές ενισχύσεις προς τη ΛΑΡΚΟ. Αν το Δημόσιο τώρα "σβήσει" τα χρέη και πληρώσει το περιβαλλοντικό κόστος, αυτό θα εκληφθεί από την ΕΕ σαν νέα, τεράστια κρατική ενίσχυση. Για να είναι νόμιμο, θα πρέπει να γίνει υπό αυστηρούς όρους και πιθανότατα με έγκριση της Επιτροπής, κάτι που είναι χρονοβόρο και αβέβαιο.

·       Το πρόβλημα της σανταγωνιστικότητας: Ακόμα κι αν η εταιρεία γίνει "υγιής" οικονομικά, παραμένει το διαχρονικό πρόβλημα της ΛΑΡΚΟ, ήτοι το υψηλό ενεργειακό κόστος. Η παραγωγή νικελίου είναι ενεργοβόρα. Χωρίς μια συμφωνία για ανταγωνιστική τιμή ρεύματος, η εταιρεία θα είναι ξανά ζημιογόνα σε λίγα χρόνια, ανεξάρτητα από το ποιος τη διαχειρίζεται.

Μια ενδιάμεση, πιο ρεαλιστική προσέγγιση

Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, ίσως μια πιο εφικτή λύση βρίσκεται στη μέση οδό:

·       Διαχωρισμός ενεργητικού: Να γίνει διαχωρισμός των μεταλλείων (που έχουν αξία) από το εργοστάσιο και τις περιβαλλοντικές εκκρεμότητες (που έχουν κόστος).

·       Πώληση των μεταλλείων: Τα μεταλλεία να πωληθούν άμεσα σε επενδυτή. Αυτά δεν έχουν το βάρος των χρεών της μητρικής.

·       Εκκαθάριση της παλιάς εταιρείας: Η παλιά ΛΑΡΚΟ (με το εργοστάσιο και τα χρέη) να οδηγηθεί σε εκκαθάριση. Εδώ, όμως, παραμένει η ανησυχία:

o   Το Δημόσιο πρέπει να εγγυηθεί και να καλύψει πλήρως τις οφειλές προς τους εργαζομένους (δεδουλευμένα, αποζημιώσεις) από τα ταμεία του. Αυτό είναι ένα κόστος που μπορεί να απομονωθεί και να διαχειριστεί.

o   Η περιβαλλοντική αποκατάσταση να αναληφθεί από το Δημόσιο (π.χ. με κονδύλια από το Ταμείο Ανάκαμψης ή το ΕΣΠΑ, με την αιτιολογία της αποκατάστασης μιας περιβαλλοντικής υποβάθμισης), και όχι από τον επενδυτή.

·       Νέα μονάδα: Ο επενδυτής που θα πάρει τα μεταλλεία να δεσμευτεί για την κατασκευή μιας νέας, σύγχρονης μονάδας εμπλουτισμού/παραγωγής (πιθανότατα μικρότερης δυναμικότητας αλλά πιο αποδοτικής), προσλαμβάνοντας κατά προτεραιότητα τους πρώην εργαζόμενους.

Αυτή η λύση:

·        Προστατεύει τους εργαζόμενους (το Δημόσιο πληρώνει τα οφειλόμενα).

·        Προσελκύει επενδυτή (παίρνει μόνο τα μεταλλεία, χωρίς παλιά χρέη και με σαφές πλαίσιο για νέα επένδυση).

·        Αντιμετωπίζει το περιβαλλοντικό κόστος (αλλά το αναλαμβάνει το Δημόσιο, ίσως με τη λογική ότι είναι "ιστορική οφειλή").

Η πρότασή για κρατική εξυγίανση είναι ηθικά και κοινωνικά η βέλτιστη. Η μεγάλη πρόκληση είναι το κόστος και η νομική της συμβατότητα με το ευρωπαϊκό δίκαιο. Η ενδιάμεση λύση ίσως είναι η μόνη που μπορεί να "ξεκολλήσει" το τέλμα, σώζοντας τους εργαζόμενους και δίνοντας μια δεύτερη ευκαιρία στην περιοχή, χωρίς να επιβαρύνει υπέρμετρα τα δημόσια οικονομικά ή να προσκρούσει σε νομικά κωλύματα.

Αποτέλεσμα των διαγωνισμών που επιχειρήθηκαν

Κυρίως για την ιστορία και όχι για την ουσία των βασικών σημείων στα οποία αναφέρεται η παρούσα παρέμβαση, συνοψίζονται παρακάτω ορισμένα χαρακτητριστικά του αδιεξόδου στο οποίο οδηγήθηκαν οι μέχρι τώρα τεκταινόμενοι διαγωνισμοί και οι σχετικές επενδυτικές προτάσεις, βάση κυρίως της δημοσιογραφιής ειδησιογραφίας.

 Οι μέχρι τώρα διαγωνισμοί για την αξιοποίηση της ΛΑΡΚΟ δεν καρποφόρησαν εξαιτίας ενός δυσθεώρητου συνδυασμού διαχρονικών παθογενειών και δυσμενών συγκυριών, που λειτούργησαν αποτρεπτικά για κάθε σοβαρό επενδυτή. Το βαρύ και αβέβαιο οικονομικό φορτίο της εταιρείας, με συσσωρευμένα χρέη άνω των 600 εκατομμυρίων ευρώ, την υποχρέωση επιστροφής παράνομων κρατικών ενισχύσεων ύψους 135 εκατομμυρίων με συνεχιζόμενα πρόστιμα από την Ευρωπαϊκή Ένωση, και το τεράστιο κόστος για την περιβαλλοντική αποκατάσταση που εκτιμάται ότι ξεπερνά τα 500 εκατομμύρια ευρώ, δημιουργούσε ένα «φορτισμένο»  τοπίο . Παράλληλα, ο υποψήφιος επενδυτής κλήθηκε να αντιμετωπίσει την ανάγκη για άμεσες και δαπανηρές επενδύσεις ύψους εκατοντάδων εκατομμυρίων για τον εκσυγχρονισμό ενός εντελώς απαρχαιωμένου εξοπλισμού, ενώ το υψηλό ενεργειακό κόστος στην Ελλάδα καθιστούσε ήδη ζημιογόνα την πυρομεταλλουργική μονάδα της Λάρυμνας, η οποία βασιζόταν σε φτωχά κοιτάσματα λατερίτη 0,95% σε νικέλιο, έναντι 1,4% διεθνώς. Σε αυτά τα διαρθρωτικά προβλήματα προστέθηκαν και καθοριστικοί εξωγενείς παράγοντες, όπως η πρωτοφανής ενεργειακή κρίση που εκτίναξε το λειτουργικό κόστος, η πτώση των διεθνών τιμών νικελίου λόγω υπερπροσφοράς από χώρες όπως η Ινδονησία, αλλά και οι αλλεπάλληλες δικαστικές εμπλοκές που παρέτειναν την αβεβαιότητα . Ακόμη, και η πλειοδότρια κοινοπραξία, παρότι είχε αναδειχθεί προτιμητέος επενδυτής, απέσυρε το ενδιαφέρον της επικαλούμενη ακριβώς αυτές τις δυσμενείς μεταβολές στην αγορά ενέργειας και μετάλλων, καθώς και τις συνεχιζόμενες δικαστικές περιπέτειες, επισφραγίζοντας την αποτυχία ενός εγχειρήματος που χαρακτηρίστηκε από έλλειψη στρατηγικού σχεδιασμού και χρόνιες γραφειοκρατικές αγκυλώσεις.  

Finland Opens Europe’s First Lithium Mine, Marking Milestone for Domestic Battery Production

 

In a historic move for European industry, a mining operation in Western Finland has officially begun production, becoming the first in Europe to establish a complete, in-house chain for manufacturing battery-grade lithium. The long-anticipated project, spearheaded by the mining firm Keliber, was inaugurated this week at the Syväjärvi open pit mine in Kaustinen, where guests and reporters witnessed the first blasts of spodumene-bearing rock in bitterly cold weather.

The development establishes a unique industrial ecosystem spanning three municipalities: Kaustinen, Kokkola, and Kronoby. The process will see ore crushed at a nearby enrichment plant in Päiväneva before being transported a short distance to a chemical facility in Kokkola. There, it will be refined into lithium hydroxide for sale directly to battery manufacturers, creating a supply chain unparalleled on the European continent. This integrated model stands in stark contrast to other European nations with lithium resources, such as Portugal, which currently exports raw ore and concentrate without domestic refining capabilities.

The project represents a total investment of approximately €800 million and is expected to generate around 350 jobs in the region. The main mining areas of Syväjärvi and Rapasaari are estimated to contain sufficient resources for 18 years of extraction, with the company actively prospecting for additional deposits and planning to open a total of seven mining sites in the area.

This industrial breakthrough addresses a critical strategic goal for Europe: reducing its heavy reliance on lithium imports from China, which dominates the global refining market. With lithium hydroxide essential for the batteries powering electric vehicles, consumer electronics, and large-scale energy storage systems, establishing a domestic source is considered a vital step for the continent’s green transition and economic security.

The journey to production spanned decades, originating from a local farmer’s discovery over 60 years ago and culminating in 25 years of development by Keliber. The project faced significant financial hurdles, with funding finally secured in late 2022 through a major investment from the South African firm Sibanye-Stillwater, which now holds an 80 percent stake in Keliber. The remaining 20 percent is owned by Finnish Minerals Group, a state-owned enterprise.

While the global price of lithium has experienced sharp volatility since that investment, dropping significantly before a recent partial rebound, Keliber’s officials confirmed at the inauguration that the operation is positioned to be profitable. They emphasized that the shorter delivery distance to European customers compared to transoceanic shipments from China provides a crucial competitive advantage. The Päiväneva concentrator is scheduled to begin operations this spring, with the Kokkola chemical plant set to follow towards the end of the year.

Source: Finland opens Europe's first lithium mine https://yle.fi/a/74-20209826