Επιστροφή στην εποχή του χαλκού για την Ελλάδα

Round Table Discussion entitled: «Mineral Resources as a Key Growth Driver for the Greek Economy» 83rd Thessaloniki International, Pavilion No 13, 10 September 2018

(Παρέμβαση Ν. Αρβανιτίδη)

Νέες αναπτυξιακές προκλήσεις

Δεν υπάρχει καμμία αμφιβολία ότι η ζήτηση για ορυκτές πρώτες ύλες (ΟΠΥ) τείνει διαρκώς αυξανόμενη πολλαπλασιαζόμενη (Παγκόσμια Τράπεζα) κατά μέσο όρο 4 φορές περίπου τον χρόνο. Σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη ο πληθυσμός της γης το 2100 θα ανέλθει στο 11 δις κάτι που παίζει κεντρικό ρόλο στην σταθερά αυξανόμενη κατανάλωση και ζήτηση ΟΠΥ. Για παράδειγμα κάθε άνθρωπος καταναλώνει 8 φορές περισσότερο χαλκό από ότι πριν 100 χρόνια, ενώ την ίδια περίοδο η παραγωγή χαλκού αυξήθηκε 34 φορές.    Από την άλλη πλευρά οι τρέχουσες ευρωπαϊκές στρατηγικές και πολιτικές γύρω κυρίως από προκλήσεις, στόχους και χρονοδιαγράμματα που αφορούν σε έξυπνες πόλεις, βιώσιμες κοινωνίες, στις κλιματικές δεσμεύσεις, στην πράσινη ενέργεια αλλά και την με ραγδαίους ρυθμούς διευρυνόμενη ηλεκτροκίνηση, όλα αυτά λοιπόν χρειάζονται τεχνολογίες που απαιτούν και  εξαρτώνται απόλυτα από την χρήση ΟΠΥ. Η ζήτηση και οι ανάγκες για νέες, κρίσιμες για την Ευρώπη ΟΠΥ, όπως  είναι τα πλατινοειδή μέταλλα, οι σπάνιες γαιές, το γκάλιο, το γερμάνιο, το ίνδιο, το αντιμόνιο, το βισμούθιο, έρχονται στο παραγωγικό προσκήνιο, ενώ ακόμη και άλλες παραδοσιακότερες επανέρχονται πιο δυναμικά από πλευράς αυξανόμενου βιομηχανικού ενδιαφέροντος με χαρακτηριστικά παραδείγματα τον χαλκό (να αναφέρω εδώ ότι κάθε ηλεκτρικό αυτοκίνητο χρησιμοποιεί 25 κιλά χαλκού λαμβάνοντας την ίδια στιγμή υπόψη τις προβλέψεις ότι το 2020 θα φθάσουν να πωλούνται 10 εκ ηλεκτρικών οχημάτων και το 2030 100 εκ), το νικέλιο, ο λευκόλιθος, που προέρχονται από ΟΠΥ που διαθέτει η χώρα μας. Για την κατασκευή για παράδειγμα μπαταριών λιθίου που είναι απαραίτητες για τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα και τα έξυπνα κινητά τηλέφωνα, χρειάζονται ΟΠΥ λιθίου, κοβαλτίου, γραφίτη, μαγγανίου, βαναδίου,κασσιτέρου, καθώς και των προαναφερόμενων χαλκού και νικελίου, που εξελίσσονται σε στρατηγικά ορυκτά και μέταλλα και βέβαια χωρίς την άμεση κοιτασματολογική τους εξόρυξη και μεταλλευτική τους παραγωγή, κυρίως από το ευρωπαϊκό έδαφος και υπέδαφος, δεν θα μπορέσουμε ποτέ να υλοποιήσουμε ή ακόμη να πλησιάσουμε τους κοινωνικούς στόχους που έχουν τεθεί για νέες μορφές ενέργειας και βιομηχανίες χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Σε κάθε περίπτωση η εντατικοποίηση της κοιτασματολογικής έρευνας για νέα αποθέματα ΟΠΥ, η έναρξη εξόρυξης βεβαιωμένων κοιτασμάτων, αλλά και η βιωσιμότητα παραγωγικής λειτουργίας ενεργών μεταλλείων, αποτελούν σήμερα αναπτυξιακό μονόδρομο.

Κοιτασματολογικός προορισμός η Ελλάδα

Η Ελλάδα είναι διαχρονικά μεταλλευτική χώρα στη βάση ενός δυναμικού παραγωγικού κεφαλαίου μεταλλικών ορυκτών (θυμίζω το αλουμίνιο, το νικέκιο, τα βασικά μέταλλα), βιομηχανικών ορυκτών (όπως ο λευκόλιθος, περλίτης, μπεντονίτης, και άλλα) και διακοσμητικών ορυκτών και δομικών λίθων όπως είναι τα μάρμαρα. Στις νέες συνθήκες που δημιουργούνται σε παγκόσμια και ευρωπαϊκή κλίμακα, η χώρα πρέπει να είναι παρούσα, δεδομένου του ευνοϊκού γεωλογικού και μεταλλογενετικού περιβάλλοντος που την χαρακτηρίζει, αφού το λεγόμενο μεταλλογενετικό τόξο της Τηθύος (ονομάζεται και Καρπαθο-Βαλκανικό) στο οποίο ανήκει και εντάσσεται, συνιστά μαζί με τα αντίστοιχα στη Σκανδιναβία και την Ιβηρική χερσόνησο την τρίτη σε αριθμό σημαντικότερη κοιτασματολογική περιφέρεια της Ευρώπης. Συγκεκριμένα,

·     Το μεταλλογενετικό περιβάλλον των ορογενετικών μαγματικών τόξων, όπως για παράδειγμα είναι το ελληνικό, και ο συνδυασμός πολυμεταλλικών / πορφυρικών / επιθερμικών τύπων που παράγει, διαμορφώνουν ευνοϊκές  συνθήκες για τον εντοπισμό πλούσιων και δυναμικών κοιτασμάτων χρυσού.

·     Η γεωτεκτονική χώρο-χρονική εξέλιξη της Μακεδονίας και Θράκης αλλά και της ευρύτερης Βαλκανικής, συνιστά ένα ιδιαίτερα δυναμικό μεταλλογενετικό σύστημα ικανό να αποθέσει χρυσοφόρα πολυμεταλλικά (Pb-Zn-Au-Ag, Cu-Au, Au) κοιτάσματα παγκόσμιας κλάσης.

·       Η αξιοποίηση της μεταλλογενετικής ερμηνείας στον καθορισμό χωροχρονικά και γεωδυναμικά ελεγχόμενων τύπων αποτελεί βασικό δείκτη και παράμετρο για την βιώσιμη εκμετάλλευσή τους.

Η συνολική μεταλλευτική αξία στα γνωστά ελληνικά κοιτάσματα Ni, Cr, Pb, Zn, Au, Ag, Cu, Mo, W, Mn, Sb υπολογίζεται σε 80 δις ευρώ. Η συνολική μικτή αξία του μεταλλικού περιεχομένου στις Σκουριές, Ολυμπιάδα, Στρατώνι, Σάπες, Πέραμα και Καστοριά προσεγγίζει τα 28 δις (Αρβανιτίδης και Παπαβασιλείου, 2011). Συνολικά βέβαια και δυναμικά αποθέματα χρυσού ανέρχονται σε περίπου 420 τόνους. Ένα πολύ μικρό μέρος της αξίας αυτής αξιοποιείται σήμερα παραγωγικά. Τα δυναμικά αποθέματα που φιλοξενούντα στις υπάρχουσες μεταλλευτικές αλλά και σε νέες περιοχές κοιτασματολογικού ενδιαφέροντος  είναι σε θέση να πολλαπλασιάσουν τα προαναφερόμενα οικονομικά μεγέθη. Με βάση τα αποθέματα και το μεταλλικό περιεχόμενο σε χρυσό, άργυρο, χαλκό, μόλυβδο και ψευδάργυρο η Β. Ελλάδα είναι από τις πλουσιότερες κοιτασματολογικές περιφέρειες της Ευρώπης και αποτελεί σταθερή μεταλλευτική πηγή για την βιώσιμη ανάπτυξη της χώρας. Είναι φανερό ότι ο ελληνικός ορυκτός πλούτος είναι σε θέση να συμβάλλει καθοριστικά στην κατεύθυνση εντατικότερης και αποτελεσματικότερης εκμετάλλευσης ενδοευρωπαϊκών πηγώνμη/ενεργιεακών ορυκτών πρώτων υλών.

Η γεωλογική όμως αυτή κληρονομιά και η «εν δυνάμει» αναπτυξιακή παρακαταθήκη που προκύπτει, παραμένουν αναξιοποίητες αν δεν υπάρξουν συγκεκριμένες στρατηγικές επιλογές και σταθερή, αλλά και συνάμα προοδευτική προγραμματική πορεία, στη βάση συστηματικής κοιτασματολογικής έρευνας και αυξανόμενα διευρυμένης μεταλλευτικής παραγωγής. Σε μια γρήγορη αρχική προσέγγιση από την πλευρά μου θα έβλεπα 4 βασικές ενέργειες,  πρακτικές και δράσεις.

• Έρευνα για την αύξηση των αποθεμάτων ενεργών μεταλλείων ώστε να υπάρξει μεταλλευτική ή κοιτασματολογική επέκταση της παραγωγικής τους ζωής.
• Έρευνα στο περιβάλλον ενεργών μεταλλείων για περαιτέρω διεύρυνση του αποθεματικού δυναμικού σε μια προοπτική συνέχισης της παραγωγικής δραστηριότητας.
• Έρευνα ιστορικών ή γνωστών από το νεώτερο παρελθόν μεταλλευτικών περιοχών (αποκαλούνται ευρύτερα Brownfields σε διαφοροποίηση από τα Greenfields) π.χ. οι ΔΜΧ της χώρας στη βάση της επαναξιολόγησης τους που πραγματοποιήθηκε πριν ορισμένα χρόνια από αρμόδια επιτροπή του Υπουργείου, λαμβάνοντας υπόψη τις διεθνείς εξελίξεις και δεδομένα που καταγράφονται και ισχύουν σήμερα.
• Έρευνα σε περιοχές κοιτασματολογικού ενδιαφέροντος όπως έχουν προσδιοριστεί από τις μελέτες και τα έργα που κυρίως πραγματοποίησε το ΙΓΜΕ.       

Πέρα και τις βάσιμες ενδείξεις ότι το περιβάλλον των γνωστών πολυμεταλλικών κοιτασμάτων των βωξιτών, των λατεριτών, του λευκολίθου, των διαφόρων λατομείων βιομηχανικών ορυκτών και μαρμάρων,  αποτελεί σε κάθε περίπτωση βιώσιμη  και «πλουτοπαραγωγική πηγή» ΟΠΥ, ικανή να αυξήσει σημαντικά τα σημερινά γνωστά αποθέματα, υπάρχουν στην περίπτωση των μεταλλικών ορυκτών  δυνατότητες για συστηματικότερη έρευνα και σε άλλες περιοχές κοιτασματολογικού ενδιαφέροντος στην Β. Ελλάδα, όπως προκύπτει από προηγούμενες έρευνες του ΙΓΜΕ (Αρβανιτίδης, 2010 και 2011). Μεταξύ αυτών χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι,

·      η ζώνη λειμωνιτικών εμφανίσεων χρυσού στον ορεινό όγκο Αγκίστρου – Βροντούς – Μενοικίου, στις Σέρρες και Δράμα

·     τα πορφυρικά συστήματα χαλκού- χρυσού της ευρύτερης περιοχής Ποντοκερασιάς – Γερακαριού – Βάθης – Μυλοχωρίου – Δροσάτου (Κιλκίς)

·     η δυναμική πολυμεταλλική παρουσία μικτής θειούχου μεταλλοφορίας στην ζώνη Φαρασινού – Συκιδίων στην Δράμα, αλλά και Πολυκάστρου στο Κιλκίς

·      οι νέοι στόχοι εντοπισμού επιθερμικού χρυσού σε μεταλλοφόρες δομές των περιοχών Κίρκης και Πεύκων στον Έβρο

Καινοτόμες τεχνολογίες κοιτασματολογικής έρευνας

Κοινός παρανομαστής και βασικές προϋποθέσεις στην υλοποίηση των 4 αυτών ερευνητικών παρεμβάσεων είναι.

·  Το γεγονός ότι η κοιτασματολογική έρευνα είναι σήμερα αποτελεσματικότερη και πιο αποδοτική στη βάση εφαρμογής έξυπνων μεθόδων και καινοτόμων τεχνολογιών. Την περίοδο αυτή με την συμμετοχή από πλευράς Ελλάδας, του Ελληνικού Χρυσού, αφού συγκεκριμένες πιλοτικές δοκιμές πραγματοποιούνται σχετικά στο κοίτασμα και το μετάλλευμα του μεταλλείου Μαύρων Πετρών στη Στρατονίκη και το Στρατώνι, ερευνητική ομάδα με εταίρους απο Σουηδία, Φινλανδία, Πολωνία, Τσεχία, Βουλγαρία, Κύπρο και άλλους υλοποιεί ευρωπαϊκό έργο X-Mine στο πλαίσιο και στη βάση του οποίου, με την δυαδική τεχνολογική χρήση αισθητήρων ακτίνων-Χ γίνονται αναλύσεις πυρήνων γεωτρήσεων και βελτιώνεται η διαδικασία εμπλουτισμού σε άμεση και σχεδόν πραγματική σχέση με τον παραγωγικό χρόνιο, με αποτέλεσμα την ασφαλέστερη εξορυκτική λειτουργία, καλύτερες συνθήκες εργασίας και αποτελεσματικότερη διαχείριση των μεταλλευτικών αποβλήτων (X-MINE Project-Real-Time Mineral X-Ray Analysis for Efficient and Sustainable Mining).

·   Ο στόχος της κοιτασματολογικής έρευνας να είναι o εντοπισμός κοιτασμάτων σε βαθύτερα τμήματα του υπεδάφους (>500 μέτρων), τόσο στις ενεργά μεταλλευτικές περιοχές, όσο και στις περιοχές κοιτασματολογικού ενδιαφέροντος. Υπάρχουν σήμερα για παράδειγμα γεωφυσικές μέθοδοι που τρυπάνε το γεωλογικό/κρυσταλλικό υπόβαθρο και μεταφέρουν στην επιφάνεια κοιτασματολογικές πληροφορίες από μεγάλα βάθη, όπως επίσης υπάρχουν ερμηνευτικά μοντέλλα που απεικονίζουν τρισδιάστατα την γεωμετρική παρουσία και εξέλιξη σε βάθος «χαρτογραφημένων» μεταλλλοφόρων σωμάτων.

·   Πρόσθετη διάσταση που πρέπει να λάβει υπόψη της η κοιτασματολογική έρευνα είναι το γεγονός ότι στη βάση καινοτόμων τεχνολογιών και νέων μεθόδων εμπλουτισμού και μεταλλουργίας που υπάρχουν σήμερα, ακόμη και χαμηλότερες μεταλλικές περιεκτικότητες μπορούν να χαρακτηριστούν κοιτασματολογικά εκμεταλλεύσιμες. Και βέβαια αυτό συνεπάγεται ότι ο στόχος πλέον δεν είναι τα 2-3 πλούσια μέταλλα, αλλά και τα συνοδά που ενδεχομένως συμπεριλαμβάνονται και τα οποία μπορεί μάλιστα να έχουν και μεγαλύτερη μεταλλευτική αξία. Ένα κοίτασμα νικελίου μπορεί για παράδειγμα να περιέχει εκμεταλλεύσιμες αν και σχετικά χαμηλές συγκεντρώσεις κοβαλτίου σε σχέση με την μεγάλη ζήτηση και τις υψηλές τιμές που παρουσιάζει σήμερα. Η ζήτηση για το κοβάλτιο προβλέπεται να αυξάνεται κατά 14,5% τον χρόνο μέχρι το 2027 ( Roskill: Cobalt Demand in Batteries Set to Grow at 14.5% py to 2027).  Βρισκόμαστε λοιπόν σε περιόδους που η αυξανόμενη ζήτηση συμπίπτει χρονικά με κοιτάσματα χαμηλών περιεκτικότητων. Από πλούσια κοιτάσματα και σχετικά μικρού κόστους κοιτασματολογική έρευνα στα προηγούμενα χρόνια καλούμαστε σήμερα μέσα από σαφώς πιο ακριβή κοιτασματολογική έρευνα να δημιουργήσουμε προοπτική οικονομικότητας σε φτωχά κοιτάσματα. Όλη αυτή η εξέλιξη οδηγεί στην ανάγκη ανάπτυξης νέων τεχνολογιών και διεπιστημονικών μεθόδων κοιτασματολογικής έρευνας.

·  Στις βασικές επιδιώξεις της κοιτασματολογικής έρευνας πρέπει να περιλαμβάνεται ο διαδικαστικός έλεγχος και διαχείριση σε όλη την πορεία, στάδια και εξέλιξη της παραγωγικής αλυσίδας αξίας κάθε ΟΠΥ, με βασικό στόχο την μείωση έως και ολοκληρωτική απουσία μεταλλευτικών αποβλήτων μέσα από καινοτόμο εφαρμογή βέλτιστων πρακτικών εντοπισμού και εξόρυξης, αλλά φυσικά μέσα από την ανακλυκλωση και επαναξιοποίηση τους στη βάση της κυκλικής οικονομίας που επίσης αποτελεί στρατηγική ευρωπαϊκή επιλογή. Αυτό περιλαμβάνει και τα ιστορικά μεταλλευτικά απόβλητα, που σε αρκετές περιπτώσεις αποτελούν «εν δυνάμει» δευτερογενείς κοιτασματολογικές πηγές κρίσιμων και στρατηγικών ΟΠΥ.  

·       Η τήρηση των αρχών βιωσιμότητας και υπεύθυνης εξόρυξης αποτελούν οδηγό και απαραίτητη προϋπόθεση για κάθε πρωτοβουλία κοιτασματολογικής έρευνας και παραγωγικής αξιοποίησης των ΟΠΥ. Στη κατεύθυνση αυτή οφείλει επίσης να λειτουργεί κάθε διαδικασία που αφορά στην στρατηγική επιλογή μεταλλευτικών χρήσεων γης και προώθηση της εξορυκτικής αξιοποίησης τους.

Το παράδειγμα της Σουηδίας

Στη Σουηδία σήμερα για να δώσω ένα παράδειγμα μιας χώρας που γνωρίζω, μέσα από την μεταλλευτική πολιτική (που προσαρμόζεται και επικαιροποιείται κάθε φορά ανάλογα με τις συνθήκες που επικρατούν στο διεθνές και ευρωπαϊκό περιβάλλον), τον στρατηγικό σχεδιασμό και την αδειοδοτική διαδικασία που ισχύουν, λειτουργούν σήμερα 14 ενεργά μεταλλεία που παράγουν περίπου 70 εκ τόνους μεταλλεύματων σιδήρου, βασικών και πολύτιμων μετάλλων (απο τα οποία παράγονται ετήσια 7 τόνοι περίπου χρυσός/24% της Ε.Ε.), 40 λατομεία βιομηχανικών ορυκτών και 50 λατομεία δομικών λίθων, ενώ βρίσκονται σε εξέλιξη 608 εγκεκριμένες άδειες έργων (55% για χαλκό και χρυσό) μεταλλευτικών ερευνών και 227 αιτήσεις για άδειες μεταλλευτικών ερευνών (έχουν ήδη εγκριθεί οι 178 που αφορούν κύρια σε ΟΠΥ μπαταριών, το λίθιο, το βανάδιο και το κοβάλτιο). Αντιστοιχούν σε μια επιφάνεια 10.500 κμ2 (0,02% της συνολοκής επιφάνειας της χώρας) ενώ δραστηριοποιούνται περίπου 90 μεταλλευτικές εταιρείες συμπεριλαμβανομένων και αυτών της κοιτασματολογικής έρευνας. Απασχολούνται 9.000 εργαζόμενοι, ενώ το 2016  η παραγωγή μη ενεργειακών ΟΠΥ ανήλθε σε 120 εκ τόνους και ο τζίρος σε 4 δις ευρώ. Παρόμοια είναι και τα φινλανδικά δεδομένα, με την χώρα εκεί να εμφανίζεται, παρά το αυστηρό νομικό πλαίσο που σχετικά διαθέτει, σαν η πιο ευνοϊκή στο κόσμο από πλευράς μεταλλευτικών επενδύσεων.

Θεωρώ ότι αυτές οι δύο χώρες, με αρκετές κοιτασματολογικές ομοιότητες με μας, μπορούν κατά κάποιο τρόπο να αποτελέσουν αναπτυξιακό πρώτυπο σε θέματα αξιοποίησης ΟΠΥ. Είναι χώρες όπου ο μεταλλευτικός κλάδος είναι καλά πακεταρισμένος, με την παρουσία ενός βιομηχανικού πλουραρισμού που δεν περιλαμβάνει μόνο την εξόρυξη, αλλά και την ανάπτυξη και εφαρμογή νέων τεχνολογιών μεταλλευτικής παραγωγής (π.χ. ολοένα και μεγαλύτερη χρήση λειτουργικών μηχανισμών στη βάση της τεχνητής νοημοσύνης), αλλά και μηχανικού εξοπλισμού για τα μεταλλεία και συναφείς δραστηριότητες και εργασίες. Συμβαίνει λοιπόν ότι πέρα από τις εξαγωγές ΟΠΥ, το διαθέσιμο τεχνογνωσιακό κεφάλαιο γύρω από τις πρακτικές εφαρμογές μεταλλευτικής λειτουργίας και παραγωγής, να παρουσιάζει το ίδιο και ίσως μεγαλύτερο ενδιαφέρον ως προς τη διεθνή του ζήτηση προς εξαγωγή.

Βιβλιογραφία και διαδυκτιακή σύνδεση

Αρβανιτίδης Ν., 2010: Βιώσιμα κοιτάσματα μεταλλικών ορυκτών στην Μακεδονία και Θράκη, ΟΙ ΘΗΣΑΥΡΟΙ ΤΗΣ « ΒΟΡΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ», ΗΜΕΡΙΔΑ ΕΞΠΡΕΣ – ΣΜΕ, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, 29 ΜΑΙΟΥ, 2010.

Arvanitidis N., 2011: Sustainable development opportunities for Greek metallic minerals, MINERAL RESOURCES IN GREECE-A HIDDEN WEALTH, 1ST INTERNATIONAL CONFERENCE, April 5, 2011, Athens

Αρβανιτίδης Ν. & Παπαβασιλείου Κ., 2011: Ελληνικός Ορυκτός Πλούτος-Νέες αναπτυξιακές δυνατότητες για βιώσιμες & παραγωγικές επενδύσεις, Έκδοση ΙΓΜΕ.

 http://www.xmine.eu/

https://www.youtube.com/watch?v=KBURhyALCNs

Η εξόρυξη απαραίτητη προϋπόθεση για την αρχαιολογική ανάδειξη των «Σκουριών»

Στην κορυφή της αναπτυξιακής ατζέντας και του σχετικού «οδικού χάρτη» κάθε χώρας, της κάθε κοινωνίας αν θέλετε, οφείλει να βρίσκεται η αξιοποίηση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων που διαθέτει. Στην δυναμική της πλουτοπαραγωγικής τους προοπτικής στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό η βιωσιμότητα της παραγωγικής οικονομίας και της κοινωνικής προόδου που προκύπτουν.  Είναι δηλαδή τα συγκριτικά αυτά πλεονεκτήματα που δημιουργούν τις προϋποθέσεις,  αποτελούν τα θεμέλια και χαρακτηρίζουν την αναπτυξιακή φυσιογνωμία μιας χώρας.  Είναι ακόμη αυτά που καθορίζουν και αναδεικνύουν της χρήσεις γης, και διαμορφώνουν τον χωροταξικό σχεδιασμό που προωθεί, προκρίνει  και υλοποιεί την ολοκληρωμένη αναπτυξιακή τους ένταξη.  Γιατί από κάθε άποψη δεν είναι δυνατόν σε μία χώρα η χρήση γης να είναι 100% αγροτική, ή αντίστοιχα 100% τουριστική, ή οικιστική, ή αρχαιολογική, ή ακόμη μεταλλευτική. Μπορεί όμως να είναι όλα αυτά μαζί, συνυπάρχοντας στη βάση ολοκληρωμένης αξιοποίησης του συνολικά διαθέσιμου αναπτυξιακού κεφαλαίου. Η διαμόρφωση και εφαρμογή βέλτιστων πρακτικών για τον χαρακτηρισμό και τον προσδιορισμό χρήσεων γης που εντάσσονται σε περιοχές κοιτασματολογικού ενδιαφέροντος αποτελούν αντικείμενο το ευρωπαϊκού έργου MinLand (www.minland.eu) στο πλαίσιο το προγράμματος Ορίζοντας 2020.

Στην περίπτωση για παράδειγμα της βορειοανατολικής Χαλκιδικής ο ορυκτός πλούτος αποτελεί κυρίαρχο αναπτυξιακό στόχο, όπου εξορυκτική και μεταλλευτική δραστηριότητα προηγούνται «κατ’αρχήν» έναντι άλλων χρήσεων, εξού και η συμβατική δέσμευση για την εξελισσόμενη επιχειρηματική και επενδυτική παρέμβαση.  Αλλά βέβαια, παρά το γεγονός ότι ο συγκεκριμένα οριοθετημένος χώρος είναι χαρακτηρισμένος μεταλλευτικός, αυτό δεν αποκλείει παράλληλα την ανάδειξη και προβολή άλλων  αναπτυξιακών πλεονεκτημέτων που ενδεχόμενα διαθέτει η περιοχή, όπως είναι οι δυναμικές τουριστικές πρωτοβουλίες, αρχαιολογικά ευρήματα, αξιόλογες δασικές εκτάσεις, αγροτική παραγωγή. Στην συγκεκριμένη, όπως και σε κάθε άλλη περίπτωση, ο ρόλος των διαφόρων επιστημονικών ειδικοτήτων και των εκάστοτε συντεχνιών που εμπλέκονται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, είναι να συνεργάζονται και να προσεγγίζουν από κοινού την βέλτιστη δυνατή πραγματοποίηση του κεντρικού αναπτυξιακού στόχου, που είναι η παραγωγική αξιοποίηση των πλούσιων κοιτασμάτων, λαμβάνοντας υπόψη και προβάλλοντας εξίσου τις όποιες άλλες ευκαιρίες οικονομικής δραστηριότητας υπάρχουν.  Το ζητούμενο κάθε φορά είναι η αναζήτηση τεχνολογικών μεθόδων, βιώσιμων διαδικασιών και βέλτιστων πρακτικών στη κατεύθυνση υλοποίησης της όποιας αναπτυξιακής επιλογής και αν πρόκειται, και όχι της ακύρωσης της. Και όλα αυτά στη βάση υψηλού επαγγελματικού ήθους, ορθολογιστικής προσέγγισης και υπεύθυνης πληροφόρησης με στόχο την σωστή, αντικειμενική και αληθινή ενημέρωση, καθώς και διαπαιδαγώγηση της κοινής γνώμης και όχι το αντίθετο.

Τελευταία λοιπόν γίνεται πολύ λόγος για την αρχαιολογική αξία των σκουριών στις Σκουριές, όπου σχεδιάζεται η εξόρυξη χρυσοφόρου κοιτάσματος χαλκού. Οι σκουριές ή σκωρίες, όπως επίσης αποκαλούνται, είναι απλά το μεταλλουργικό παραπροϊόν που προκύπτει από την στερεοποίηση του ρευστού υλικού το οποίο διαχωρίζεται από το μέταλλο. Η παρουσία σκουριών αποτελεί τεχνολογικό τεκμήριο και είναι ενδεικτική ότι στη θέση που βρίσκονται υπήρξε μεταλλουργική δραστηριότητα στην αρχαιότητα. Εκτεταμένες αποθέσεις και σωροί έχουν βρεθεί σε πολλές περιοχές της χώρας, με το Παγγαίο να παρουσιάζει ίσως το μεγαλύτερο ενδιαφέρον σύμφωνα με γεωλογική έρευνα που πραγματοποίησε στο παρελθόν το ΙΓΜΕ, που είχε κυρίως κοιτασματολογικό στόχο. H χαρτογράφηση και μελέτη τους οδήγησε σε αρκετές περιπτώσεις στον εντοπισμό περιοχών σημαντικού ενδιαφέροντος για περαιτέρω κοιτασματολογική έρευνα. 

Είναι φανερό λοιπόν από την πανελλαδική διάσταση (Λαύριο, Χαλκιδική, Θάσος, Παγγαίο, Σίφνος και δεκάδες άλλες περιοχές) παρουσίας μεταλλουργικών σκουριών, ότι η αρχαία Ελλάδα ήταν από άκρη σε άκρη χώρα μεταλλευτική. Η χωροταξική τους σχέση με το κοιτασματολογικό ενδιαφέρον μιας περιοχής είναι δεδομένη. Το ίδιο και η αρχαιολογική τους σημασία εφόσον αναδεικνύεται και αξιοποιείται. Στις Σκουριές Χαλκιδικής υπάρχουν σήμερα φωνές που επιχειρούν να σταματήσουν την εξόρυξη του κοιτάσματος και για αρχαιολογικούς, όπως ισχυρίζονται λόγους. Είναι προφανές ότι πρέπει να γίνει ακριβώς το αντίθετο. Γιατί έτσι μόνο, και φυσικά υπάρχουν πολλές αποτελεσματικές πρακτικές και κατάλληλοι χειρισμοί για αυτό, θα μπορέσει να αναδειχθεί το αρχαιολογικό ενδιαφέρον των σκουριών και των Σκουριών, μαζί, κοντά και δίπλα στο μεταλλευτικό παραγωγικό περιβάλλον με το οποίο ιστορικά και διαχρονικά συνδέονται.     
  

Οι αρχαίες στοές (φωτ.1) εξόρυξης χρυσου στην τοποθεσία Βίνας, νότια από την Ολυμπιάδα Χαλκιδικής και τα αρχαία Στάγειρα, μαζί με τις σκουριές, και άλλες σχετικές αρχαιολογικές μαρτυρίες, συγκροτούν και προβάλλουν την μεταλλευτική κληρονομιά (φωτ.2) της περιοχής που συνδέει το ισχυρό ιστορικό παρελθόν με το βιώσιμο αναπτυξιακό παρόν και την δυναμική παραγωγική προοπτική του μέλλοντος. Το ζητούμενο σε κάθε περίπτωση είναι μέσα από την ολοκληρωμένη συνύπαρξη της σημερινής εξορυκτικής δραστηριότητας και την δυνατότητα αξιοποίησης του μεταλλευτικού τουρισμού (υπάρχουν άπειρα αντίστοιχα πραδείγματα σε όλο τον κόσμο) να ενισχυθεί και να μεγιστοποιηθεί το διαθέσιμο αναπτυξιακό κεφάλαιο προς όφελος της τοπικής οικονομίας στη βάση κυρίως της απασχόλησης και της κοινωνικής συνοχής. Και αποτελεί γενικότερο αξίωμα της σύγχρονης αναπτυξιακής προσέγγισης και πρακτικής , να επιδιώκεται η σύνθεση και όχι η αποσύνθεση, η ακριβολογία και όχι η ακυρολογία, η εξέλιξη και όχι η στασιμότητα, το δάσος και όχι το δεντρο.       

Να γιατί η Ελλάδα είναι και πρέπει να παραμείνει εξορυκτική χώρα

Οι ορυκτές πρώτες ύλες παραμένουν στη κορυφή της αναπτυξιακής ατζέντας της Εύρωπης, με τη θέση τους να ισχυροποιείται ακόμη περισσότερο μετά το 2020. Γίνεται ολοένα και πιο φανερό ότι οι νέες κοινωνικές προκλήσεις και επιλογές για βιώσιμη ανάπτυξη, ενεργειακή μεταρρύθμιση, πράσινη και κυκλική οικονομία, ηλεκτροκίνηση οχημάτων και ρομποτικές τεχνολογίες δεν είναι εφαρμόσιμες, ούτε υλοποιήσιμες χωρίς την χρήση ορυκτών και μετάλλων. Η παραγωγική τους παρουσία και διάθεση είναι απόλυτη και επιβεβλημένη. Γεγονός που έχει βέβαια σαν αποτέλεσμα την διαρκώς αυξανόμενη ζήτηση και «ως εκ τούτου» ανάγκη για εντατικοποίηση της κοιτασματολογικής έρευνας για διεύρυνση των αποθεμάτων, καθώς και της εξορυκτικής και μεταλλευτικής δραστηριότητας που έπεται και ακολουθεί.

Η μεταλλευτική βιομηχανία στην καθετοπιημένη της μορφή απασχολεί σήμερα στην ευρωπαϊκή ένωση 11,8 εκ εργαζόμενους με την πρόσθετη οικονομική αξία να ανέρχεται σε 711 δις ευρώ. Αντίστοιχα επιμέρους μεγέθη στους τομείς μεταλλουργίας και εξόρυξης είναι 1 εκ και 16 χιλ απασχολούμενοι, και 60 δις και 7,3 δις ευρώ σχετικές οικονομικές αξίες. Αποτελεί δηλαδή έναν από τους κεντρικούς πυλώνες ανάπτυξης με δυναμική συμμετοχή στην  ευρωπαϊκή οικονομία και απασχόληση. Παράλληλα συμβάλλει καθοριστικά στην δημιουργική λειτουργία, την καινοτομία και τις νέες τεχνολογίες. Η ίδια η μεταλλευτική δραστηριότητα βρίσκεται παγκόσμια στη δεύτερη θέση σε ότι αφορά στην παρουσία και εφαρμογή καινοτομικών πρακτικών, στο σύνολο των βιομηχανικών κλάδων.

Οι ευρωπαϊκές χώρες, η μία μετά την άλλη θέτουν πλέον σε αναπτυξιακή προτεραιότητα την εκμετάλλευση του ορυκτού τους πλούτου. Στην Σουηδία πάνω από 70 κοιτασματολογικά έργα βρίσκονται σε προχωρημένη επιχεθρησιακή εξέλιξη, στην Φινλανδία κυριαρχεί κυριολεκτικά «μεταλλευτικός πυρετός», η Νορβηγία και η Πολωνία ακολουθούν από κοντά, ενώ η Ιρλανδία, η Ισπανία, η Πορτογαλία, η Αυστρία, η Ρουμανία, η Σλοβακία, η Τσεχία, έχουν βαλθεί να «πάρουν τη σκυτάλη» τερματίζοντας και αυτές στις πρώτες θέσεις στον αγώνα της «μεταλλευτικής κούρσας». Και επειδή πολύ λόγος γίνεται για τον χρυσό, τα ευρωπαϊκα κοιτασματολογικά αποθέματα ξεπερνούν τα 1,5 δις τόνους, με την Φινλανδία να παράγει περίπου 8, την Σουηδία 6,5 και την Βουλγαρία επίσης 6,5 τόνους χρυσό τον χρόνο. Εμείς ακολουθούμε μάλλον με ρυθμούς χελώνας.

Η χώρα μας, θα μπορούσε να πει κανείς, ότι διαθέτει και αυτή ισχυρή ιστορική παράδοση και παρόν στον τομέα της εξόρυξης μεταλλικών, βιομηχανικών ορυκτών και μαρμάρων. Με έντονη επιχειρησιακή λειτουργία και παρουσία, υψηλό βαθμό απασχόλησης, καθώς και προβεβλημένες ευρωπαϊκά και παγκόσμια θέσεις στην καθετοποιημένη αξιοποίηση βωξίτη για την παραγωγή αλουμίνας και αλουμινίου και λατερίτη για τη παραγωγή σιδηρονικελίου, καθώς και μικρότερης παραγωγικής κλίμακας συμπυκνωμάτων μολύβδου και ψευδαργύρου από τα πολυμεταλλικά κοιτάσματα της ΒΑ Χαλκιδικής. Να σημειωθεί εδώ ότι το εξελισσόμενο έργο στην ΒΑ Χαλκιδική, τα γνωστά μεταλλεία Κασσάνδρας, αφορά μεταξύ άλλων στη μεταλλουργία χρυσού και όχι στην εξόρυξη χρυσού όπως συχνά αναφέρεται από πλευρές που δεν γνωρίζουν τη σωστή τάξη και δίαταξη των πραγμάτων. Πρόκειται στην πραγματικότητα για εξόρυξη κοιτασμάτων μολύβδου και ψευδαργύρου, με προοπτική και χαλκού, με εκμεταλλεύσιμες περιεκτικότητες χρυσού και αργύρου, που στη βάση της σχεδιαζόμενης μεταλλουργικής καθετοποίησης θα μετατραπούν από «απόβλητα» και παραπροϊόντα σήμερα σε εμπορεύσιμα, προστιθέμενης αξίας μεταλλικά προϊόντα αύριο. Υψηλό δείκτη και εμπορικό ενδιαφέρον καταγράφέι επίσης και η παραγωγή των βιομηχανικών ορυκτών μαγνησίτη (λευκολίθου), μπεντονίτη και περλίτη. Δυναμική παραμένει η παρουσία των ατταπουλγίτη, αστρίων, χαλαζία, ζεολίθων και άλλων ορυκτών, όπως επίσης και της μαρμαροβιομηχανίας. Βέβαιο και δυναμικό παραμένει από κάθε πλευρά το κοιτασματολογικό ενδιαφέρον για βασικά και πολύτιμα μέταλλα σε άλλες περιοχές της χώρας, χρωμίτη, καθώς ακόμη και για σπάνιες γαιές και άλλες κρίσιμες ορυκτές πρώτες ύλες.  

Και ενώ όλα αυτά ισχύουν και συμβαίνουν σε Ευρώπη και Ελλάδα, θα γίνατε, όπως και εγώ, μάρτυρες αφίσας στη Θεσσαλονίκη που έγραφε «Η εξόρυξη φέρνει αρρώστια & θάνατο» που υπογράφεται από το Κοινωνικό Ιατρείο Αλληλεγγύης Θεσσαλονίκης. Πέρα από την ανατριχιαστική και φοβική αίσθηση που σε πρώτη ματιά αφήνει από μόνη της η ανάγνωση του αυτού κειμένου, η βασική αντίδραση και εντύπωση που προκύπτει είναι, « να γιατί η Ελλάδα βρίσκεται στη σημερινή δυσχερή οικονομική κατάσταση» και «να ποιοι ρυθμίζουν και αποφασίζουν σήμερα τι είδους ανάπτυξη θα ακολουθεί η χώρα». Δεν είναι λοιπόν η δημοκρατική πλειοψηφία, όπως όλοι νομίζουμε πηγαίνοντας κάθε τέσσσερα χρόνια στις εκλογές, αλλά μειοψηφικές ομάδες που λένε ότι μάχονται ενάντια του συστήματος, ενώ στην ουσία το σύστημα είναι οι ίδιες. Γιατί τι δουλειά έχει και τι γνωρίζει Κοινωνικό Ιατρείο Αλληλεγγύης για την εξόρυξη, όπως γενικόλογα την αποκαλεί; Γιατί δεν ασχολείται με αυτό που στην πραγματικότητα ξέρει να κάνει γύρω από θέματα υγείας και ιατρικής περίθαλψης; Και μάλιστα με την εξαίρετη και αξιέπαινη προσπάθεια που προωθεί και δρομολογεί μέσα από μια ευρύτερη κοινωνική διάσταση που σε κάθε περίπτωση χρήζει την υποστήριξη όλων μας. Γιατί αυτό που λέγεται στην αφίσα είναι αναληθές, ιδιαίτερα προκλητικό και ανεύθυνο. Σε όλες τις χώρες που αναφέρονται παραπάνω η εξορυκτική και μεταλλευτική βιομηχανία προσφέρει καθημερινή ποιότητα, δημιουργεί ζωές, αυξάνει την απασχόληση και συμβάλλει στην άνθιση τοπικών και περιφερειακών οικονομιών. Είναι με άλλα λόγια πηγή ζωής και όχι το αντίθετο. Γύρω από την εξόρυξη στήνονται νέες ευκατάστατες κοινωνίες και πόλεις, όπως τα Kiruna και Skellefteå στη Σουηδία, και  Rovaniemi και Outukumpu στη Φινλανδία. Τέλος της εξόρυξης θα σήμαινε στις περιπτώσεις αυτές ερήμωση, κατάθλιψη και ανεργία. Αυτός είναι δηλαδή ο στόχος που επιδιώκεται και για την Ελλάδα; Και τι θα γίνει αν αύριο σταματήσουμε κάθε είδους εξορυκτική δραστηριότητα στη χώρα; Που θα πάνε οι χιλιάδες σήμερα εργαζόμενοι και που θα απασχοληθούν οι νέοι επιστήμονες, αλλά και αυτοί που θα έρθουν μετά; Και βέβαια η απάντηση είναι μία και μοναδική και αυτό που θα συμβεί απόλυτα γνωστό. Ανθρώπινη απαξίωση, κοινωνική μιζέρια, αναπτυξιακή συρρίκνωση και οικονομική καταστροφή. Το πραγματικό σύνθημα λοιπόν είναι, «Η εξόρυξη φέρνει υγεία και ζωή». Να τεθεί για το λόγο αυτό σε προτεραιότητα, όπως σε άλλες χώρες, η αύξηση της εξορυκτικής δραστηριότητας και της μεταλλευτικής  παραγωγής όπου αυτό προκύπτει και είναι εφικτό από τα διαθέσιμα κοιτασματολογικά δεδομένα. Γιατί αυτό συνάδει με την εθνική αναπτυξιακή στρατηγική μιας χώρας που εκτιμά τις οικονομικές εξελίξεις σε παγκόσμιο επίπεδο και στη βάση αυτή αξιοποιεί ανάλογα και συγκεκριμένα τα συγκριτικά της πλεονεκτήματα.   

Εφ’όλης της «ορυκτής πρώτης» ύλης πολυμεταλλική αξιοποίηση των κοιτασμάτων ΒΑ Χαλκιδικής.

Αρχική τοποθέτηση και βασικές θέσεις

1.     Είναι σήμερα απόλυτα θεμελιωμένο και ευρύτερα αποδεκτό ότι οι σύγχρονες κοινωνίες ευημερούν, προοδεύουν και εξελίσσονται στη βάση αξιοποίησης των ορυκτών πρώτων υλών που διαθέτουν. Τόσο σε σχέση με το αναπτυξιακό όφελος που προκύπτει από την πλουτοπαραγωγική τους αξία, όσο και από το γεγονός των πολλών χρήσεων που έχουν στην καθημερινή ζωή. Αυτό βέβαια προϋποθέτει αναζήτηση, εντοπισμό και οικονομοτεχνική εκτίμηση των «εν δυνάμει» κοιτασματολογικών πηγών, σε συνδυασμό με την αποθεματική προοπτική που διαμορφώνεται από το εκάστοτε γεωλογικό περιβάλλον. Οι γεωεπιστήμονες καλούνται κάθε φορά να βρουν απαντήσεις σε πολλά και συχνά πολύπλοκα ερωτήματα. Γιατί βρίσκονται οι μεταλλοφορίες εκεί που εμφανίζονται; Γιατί είναι εμπλουτισμένες στα συγκεκριμένα μέταλλα; Γιατί κάποιες είναι πλουσιότερες και άλλες είναι φτωχότερες; Σε ποιο κοιτασματολογικό τύπο ανήκουν και πως κατατάσσονται από πλευράς αποθεματικού δυναμικού; Ποια μεθοδολογικά και άλλα εργαλεία μπορούν να αναδειχθούν με πρακτικό ενδιαφέρον και αξία αλλά και εφαρμογή στην κοιτασματολογική έρευνα;

2.     Είναι σταθερή και πλειοψηφική η γεωεπιστημονική πεποίθηση και πίστη ότι ο ελληνικός ορυκτός πλούτος αποτελεί κεντρικό αναπτυξιακό πυλώνα της χώρας.  Έχοντας σαν μοναδικό κριτήριο τις διαθέσιμες γνώσεις, στοιχεία και δεδομένα, και στη βάση πάντοτε μιας αντικειμενικής και τεκμηριωμένης προσέγγισης η αξιοποίηση του ορυκτού πλούτου μπορεί και πρέπει να παραμείνει βιώσιμος παραγωγικός και οικονομικός στόχος με κύριο ζητούμενο το δημόσιο συμφέρον. Γιατί η παραγωγική αξιοποίηση του ορυκτού πλούτου αποτελεί κυρίαρχη αναπτυξιακή ευκαιρία και δυνατότητα για την Ελλάδα. Μια θέση, ένας ισχυρισμός που άναφέρονται και στηρίζονται κυρίως στην επιστημονική γνώση, τεκμηρίωση και πίστη, και οδηγούν στην «ιδεολογική» πεποίθηση ότι ένας από τους βασικούς αναπτυξιακούς πυλώνες της χώρας μας είναι «μεταλλευτικός». Μαζί με το διαθέσιμο δυναμικό και βιώσιμο αποθεματικά γνωσιακό κεφάλαιο αποτελούν αδιαπραγματεύτα βασικές και σταθερές αξίες που εδώ και δεκαετίες παρεμβαίνουν ανοικτά σε δημόσιες διαβουλέυσεις, ανεξάρτητα από εκάστοτε κυβερνητικά σχήματα και εμπλεκόμενες εταιρίες. Μοναδικός οδηγός και βάση το αναπτυξιακό μέλλον και δημόσιο  συμφέρον της χώρας, μέσα από τα συγκριτικά πλεονεκτήματα που διαθέτει.

3.     Το αρχικά συμφωνημένο και δημοσιοποιημένο επιχειρησιακό σχέδιο, συμπεριλαμβανομένων των τεχνολογιών παραγωγής και περιβαλλοντικής διαχείρισης, είναι καλό να υλοποιείται χωρίς μεγάλες μεταβολές. Όταν μάλιστα έχει προηγηθεί δημόσια διαβούλευση και ανοικτή συζήτηση, τότε οποιαδήποτε σημαντική αλλαγή επιχειρησιακής στρατηγικής, πλήττει πλέον τόσο την επικοινωνιακή εγκυρότητα, όσο και την γενικότερη αλλά  και ειδικότερη αξιοπιστία του έργου. Για παράδειγμα η μετακίνηση από ένα σχέδιο καθετοποιημένης παραγωγής, που καταλήγει τελικά στην μεταλλουργία χρυσού, σε κάποιο άλλο διαφορετικής κλίμακας και βιομηχανικών προϊόντων,  μπορεί να θεωρηθεί, και όχι άδικα, ότι επιφέρει αλλοίωση στο πραγματικό παραγωγικό δυναμικό του υφιστάμενου πλούτου, και αφαιρετική εκμετάλλευση δημόσιας περιουσίας, με προορισμό και κατάληξη  σημαντικής προστιθέμενης μεταλλευτικής αξίας εκτός χώρας. Και βέβαια, στην περίπτωση που τίθεται σε κίνδυνο η υλοποίηση καθετοποιημένης παραγωγής,  η ευθύνη βαραίνει συνήθως το ίδιο όλους τους θεσμικά και συμβατικά εμπλεκόμενους.

4.     Η παραγωγική αξιοποίηση του ορυκτού πλούτου είναι αναπτυξιακή επιλογή στη βάση "κατ'αρχήν", επιστημονικών, παραγωγικών και οικονομικών δεδομένων. Η όποια πολιτική προσέγγιση θα πρέπει να έχει εθνικά χαρακτηριστικά και να στοχεύει στο συμφέρον όλων των πολιτών στο σύνολο της χώρας. Σε τοπική ή περιφερειακή κλίμακα η όποια πολιτική θεώρηση θα πρέπει να εξετάζει την ισχύουσα μεταλλευτική φυσιογνωμία της περιοχής και να λαμβάνει υπόψη της το σύνολο της εκεί κοινωνίας, σε σχέση κυρίως με τη δυναμική της εργασιακής απασχόλησης.

Εφαρμογές οικονομικής γεωλογίας

Στην Ελλάδα η περιοχή της ΒΑ Χαλκιδικής και του μεταλλευτικού χώρου Ολυμπιάδας-Βάρβαρας-Σκουριών-Στρατωνίου συνδυάζει διαχρονικά την παρουσία αρχαίων, ιστορικών και ενεργών μεταλλείων και έχει όλα τα χαρακτηριστικά μιας περιοχής brownfield (έτσι ονομάζονται οι περιοχές με ‘ιστορική’ και τρέχουσα μεταλλευτική δραστηριότητα), με δυναμικό και έντονο το κοιτασματολογικό ενδιαφέρον για εντοπισμό νέων αποθεμάτων με ‘έξυπνες’ και αποτελεσματικές γεωεπιστημονικές παρεμβάσεις. Όπως έχει αναφερθεί και στο παρελθόν, «έξυπνη» βαθύτερα προσανολισμένη κοιτασματολογική έρευνα (Smart Deep Exploration), στις περιοχές πολυμεταλλικών συστημάτων Ολυμπιάδας-Βίνας-Ζέπκου, Πιάβιτσας-Βαρβάρας και πορφυρικών συστημάτων Φισώκας-Σκουριών-Τσικάρας, είναι σε θέση να αλλάξει θεαματικά τα σημερινά πλουτοπαραγωγικά δεδομένα. Βάζοντας δηλαδή κάνεις στο «γεωλογικό τραπέζι» αυτά που γνωρίζει μέχρι τώρα, οι κοιτασματολογικές τάσεις που καταγράφονται είναι θετικές και υπάρχει αισιοδοξία για ανοδική αποθεματική διάσταση, αλλά βέβαια τίποτα από αυτά δεν ισχύει πριν το τελικό αποτέλεσμα της γεωλογικής έρευνας. 

Πόσο βαθύτερα συνεχίζουν τα μεταλλοφόρα σώματα στην Ολυμπιάδα; Εκτείνονται τα συμπαγή πολυμεταλλικα θειούχα κοιτάσματα Ολυμπιάδας νοτιότερα στις περιοχές Βίνας και Ζέπκου; Υπάρχουν περισσότερα συμπαγή πολυμεταλλικα θειούχα κοιτάσματα στο ρήγμα Στρατωνίου-Βαρβάρας; Πόσο πιθανό είναι να βρεθεί πορφυρικό κοίτασμα χαλκού-χρυσού σαν αυτό στις Σκουριές, βορειοανατολικότερα στη Φισώκα ή νοτιοδυτικότερα στη Τσικάρα;  Ποιος είναι ο σωστότερος και αποτελεσματικότερος τρόπος στρατηγικής και μεθοδολογικής διαχείρισης μιας τέτοιας πηροφορίας; Πως επιλέγεται και ποιο θα μπορούσε να είναι το επόμενο «οικονομικογεωλογικό» βήμα; Μπορούν τα στοιχεία, οι ενδείξεις και οι εφαρμογές που προκύπτουν από τα πορφυρικά συστήματα της ΒΑ Χαλκιδικής να αξιοποιηθούν και να χρησιμποιηθούν στην «νέα» κοιτασματολογική έρευνα αντίστοιχων συστημάτων στο Κιλκίς, και αλλού στην κεντροανατολική Μακεδονία και τη Θράκη;

Κοιτασματολογική πρόσεγγιση των μεταλλείων Κασσάνδρας

Στην ΒΑ Χαλκιδική και στην περιοχή των μεταλλείων Κασσάνδρας δεν γίνεται εξόρυξη χρυσού, γιατί απλά δεν υπάρχουν κοιτάσματα χρυσού. Πρόκειται στην περίπτωση της Ολυμπιάδας και των Μαύρων Πετρών για κοιτάσματα θειούχων μεταλλικών ορυκτών μολύβδου και ψευδαργύρου (γνωστών και σαν μικτά θειούχα) που περιέχουν επίσης εκμεταλλεύσιμες περιεκτικότητες αργύρου και χρυσού. Για πολλές δεκαετίες τώρα, όπως συμβαίνει ακόμη και σήμερα, στα μεταλλεία Ολυμπιάδας, Μαντέμ Λάκκου και Μαύρων Πετρών, η παραγωγή συμπυκνωμάτων θειούχου μολύβδου (γαληνίτη) και θειούχου ψευδαργύρου (σφαλερίτη) αποτελεί την οικονομική βάση πάνω στην οποία στηρίζεται η μεταλλευτική τους λειτουργία. Ο χρυσός παρέμενε σαν παραπροϊόν στο μέχρι πρότινος μη εμπορεύσιμο συμπύκνωμα σιδηροπυρίτη-αρσενοπυρίτη. Στην περίπτωση των Σκουριών η προοπτική εκμετάλλευσης αφορά κυρίως στην εξόρυξη κοιτάσματος θειούχων ορυκτών χαλκού με αυξημένη περιεκτικότητα χρυσού, και στην παραγωγή συμπυκνώματος θειούχου χαλκού (κυρίαρχα χαλκοπυρίτη). Η νέα παραγωγική παρέμβαση που είναι μέρος του επενδυτικού έργου και βρίσκεται σε εξέλιξη αφορά στην μεταλλουργία χρυσού, δηλαδή στην ανάκτηση μεταλλικού χρυσού από τα δύο χρυσοφόρα συμπυκνώματα αρσενοπυρίτη Ολυμπιάδας και χαλκοπυρίτη Σκουριών με την εφαρμογή της τεχνολογίας της ακαριαίας τήξης. Δεν προκύπτει συνεπώς θέμα εξόρυξης χρυσού όπως μερικοί συνειδητά ή από λάθος επικαλούνται, αλλά πρόκειται για μεταλλουργία χρυσού. Η εξόρυξη όπως προαναφέρθηκε συνεχίζει να αφορά σε πολυμεταλλικά/μικτά θειούχα μεταλλεύματα όπως συνέβαινε στην περιοχή εδώ και πολλά χρόνια.   Στην χώρα μας δεν υπάρχει εξόρυξη κοιτάσματος χρυσού.  Τα μοναδικά  κοιτάσματα των οποίων η οικονομικότητα συνδέεται αποκλειστικά με την  παρουσία χρυσού είναι αυτά της Θράκης, και κάποια άλλα που προς το παρόν βρίσκονται ένα ή περισσότερα κοιτασματολογικά επίπεδα χαμηλότερα.

Και για να αποδοθεί ακόμη πιο καθαρά η πλουτοπαραγωγική δυναμική της πολυμεταλλικής "υπεροψίας​" και διάστασης είναι σκόπιμο να παρατηρηθεί και να συμπληρωθεί ότι, σε ότι αφορά στους συγκεκριμένους τύπους μεταλλεύματος, ο πολυμεταλλικός χαρακτήρας διευρύνει το κοιτασματολογικό δυναμικό και την οικονομική τους βάση, ενισχύει την αναπτυξιακή προοπτική, και αυξάνει τα περιθώρια παραγωγικής τους ανοχής και αντοχής απέναντι σε κάθε είδους σκαμπανεβάσματα στη διάθεση, ζήτηση και κατανάλωση ορυκτών πρώτων υλών. Η όποια «ανησυχία» δημιουργείται συχνά στην αξία του χρυσού, με αφορμή κυρίως διάφορα πολιτικά και χρηματιστηριακά «παιχνίδια», αντιμετωπίζεται κάτω από προϋποθέσεις με τη σταθερότητα και την δυναμική βιομηχανική παρουσία του ψευδαργύρου και κυρίως του χαλκού. Σε ότι αφορά στο δημόσιο συμφέρον η ολοκληρωμένη παραγωγική εκμετάλλευση του διαθέσιμου μεταλλευτικού δυναμικού στο συνολό του, δημιουργεί ευνοϊκές προϋποθέσεις και συνθήκες καθετοποιημένης αξιοποίησης, μεγιστοποίησης του κοινωνικο-οικονομικού οφέλους και βέλτιστης περιβαλλοντικής διαχείρισης.

Παρουσία ολοκληρωμένης παραγωγικής αλυσίδας

Έχει αναφερθεί και στο παρελθόν ότι η αλυσίδα της μεταλλευτικής παραγωγής έχει συγκεριμένους «κρίκους» και σε ότι αφορά στον «κρίκο» της μεταλλουργίας στη βάση της ακαριαίας τήξης, αυτή δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς τις "Σκουριές". Η αναπτυξιακή βιωσιμότητα και η συνολική αξία της συγκεκριμένης επιχειρησιακής και επιχειρηματικής δραστηριότητας συνδέεται και συναρτάται με την ολοκληρωμένη μεταλλευτική και μεταλλουργική αξιοποίηση και των τριών "επί του παρόντος" κοιτασμάτων της περιοχής. Των δύο βασικών (μολύβδου-ψευδαργύρου) και πολύτιμων (χρυσού-αργύρου) μετάλλων στην Ολυμπιάδα και το Στρατώνι/Μαύρες Πέτρες, και του ενός χαλκού-χρυσού στις Σκουριές. Η πρόσθετη σε κάθε περίπτωση αξία προκύπτει από την καθετοποιημένη παραγωγική λειτουργία που μέσα από την συνεχή κοιτασματολογική έρευνα, την εξορυκτική δραστηριότα, τον εμπλουτισμό και την μεταλλουργία οδηγεί σε συμπυκνώματα σφαλερίτη και γαληνίτη, και μεταλλικά προϊόντα χαλκού, αργύρου και χρυσού. Οποιαδήποτε απόκλιση από το συγκεκριμένο μοντέλο εκμετάλλευσης αφαιρεί ένα μεγάλο μέρος από την περιεχόμενη μεταλλευτική αξία του βεβαιωμένου πλουτοπαραγωγικού δυναμικού και λειτουργεί σε βάρος του δημόσιου συμφέροντος, των αναπτυξιακών προσδοκιών του ελληνικού λαού, της δημιουργίας πρόσθετων θέσεων απασχόλησης και της ευρύτερης κοινωνικό-οικονομικής σταθερότητας.

Το ζητούμενο στη Β.Α. Χαλκιδική είναι μέσα από το πολυμεταλλικό περιεχόμενο των κοιτασμάτων να υπάρξει βιώσιμη μεταλλευτική δραστηριότητα (sustainable mining)  στη βάση μιας συνολικά ολοκληρωμένης και αποτελεσματικής αποθεματικής αξιοποίησης (resource efficient exploitation), σύμφωνα με τις αρχές και τους κανόνες μιας κυκλικής οικονομικής προσέγγισης (circular economy). Στην εξέλιξη της παραγωγικής διαδικασίας η εφαρμογή νέων κατάλληλων τεχνολογιών και μεθόδων μεταλλευτικής επεξεργασίας έχει σαν αποτέλεσμα την αύξηση της αρχικής κοιτασματολγικής αξίας μέσα από την παραγωγή χρυσού, αλλά και αργύρου, ενώ παράλληλα προκύπτουν δευτερογενώς αξιοποιήσιμα απόβλητα. Γίνεται λόγος λοιπόν για μια «win-win» περίπτωση που διασφαλίζει από την μια μεριά μέγιστη πλουτοπαραγωγική αξιοποίηση  και επαναξιοποίηση αποβλήτων, και από την άλλη πλευρά πετυχαίνει βέλτιστη περιβαλλοντική διαχείριση.

      Και βέβαια στις Σκουριές πρόκειται για ένα κοίτασμα με σχετικά «φτωχή» συγκέντρωση θειούχων μεταλλικών ορυκτών χαλκού γεγονός που περιορίζει σε πολύ μεγάλο βαθμό κάθε μορφή χημικής ρύπανσης. Τα απόβλητα που καλείται κανείς να διαχειριστεί δεν είναι παρά αδρανή υλικά ως προς τις όποιες επιπτώσεις στο περιβάλλον. Και είναι φυσικά, γεωγραφικά και χωροταξικά είναι φανερό ότι σε ότι αφορά στο περιβάλλον, η Ολυμπιάδα, το Στρατώνι, η Στρατονίκη που φιλοξενούν το μεγαλύτερο μέρος των παραγωγικών υποδομών έχουν τον πρώτο λόγο να ενδιαφέρονται για την αειφορία του.

 Λειτουργική διαδικασία με διασφάλιση της συνολικής μεταλλευτικής αξίας

Παρακάτω συνοψίζονται τα βασικά χαρακτηριστικά του έργου και αναδεικνύονται κάποια σημεία που θεωρούνται βασικά για την πραγματοποίηση ολοκληρωμένης παραγωγικής αξιοποίησης.

·       Τα κοιτάσματα στην ΒΑ Χαλκιδική είναι αξιόλογα, εκμεταλλεύσιμα και σημαντικά με την πολυμεταλλικότητα χαλκού, χρυσού, αργύρου, ψευδαργύρου και μολύβδου να αποτελεί την συγκριτική τους υπεροχή και οικονομική βάση. Ενδεχόμενη απουσία της μεταλλουργίας και της καθετοποιημένης αξιοποίησης αφαιρούν και μειώνουν σε μεγάλο βαθμό την οικονομική προοπτική τους. Σε μια τέτοια περίπτωση το παραγωγικό αποτέλεσμα θα είναι οριακά βιώσιμο, και ο βαθμός οικονομικότητας εύκολα μεταβαλλόμενος. Με την παρουσία της μεταλλουργίας το έργο θωρακίζεται οικονομικά, περνάει σε άλλο επίπεδο μεταλλευτικής παραγωγής και αποκτά χαρακτηριστικά παγκόσμιας ανταγωνιστικότητας και εμβέλειας. Αυτό αλλάζει το μέγεθος και την αντοχή της όποιας επένδυσης, και σημαίνει πρόθετα ωφέλη για τον έλληνα πολίτη, μαζί με σταθερότητα στην απασχόληση και την δημιουργία νέων θέσεων εργασίας. Η μεταλλουργία όμως χρυσού, συμπεριλαμβανομένων και των κοιτασμάτων Ολυμπιάδας, είναι δυνατή μόνο με την παρουσία χαλκούχου μεταλλεύματος. Δεν μπορεί δηλαδή να υπάρξει στην περίπτωση αυτή χωρίς την εκμετάλλευση του χαλκούχου κοιτάσματος των Σκουριών. Σε πλήρη μεταλλουργική παραγωγική ανάπτυξη του το έργο δεν πρόκειται να έχει σοβαρά προβλήματα από τις όποιες αναταράξεις στις τιμές του χρυσού ή άλλων μετάλλων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η σουηδική Boliden, που σε μια δύσκολη ομολογουμένως μεταλλευτική χρονιά πέρισυ βγήκε γενικά «ζωντανή», τόσο λόγω της πολυμεταλλικότητας των κοιτασμάτων της, αλλά κυρίως βάση των μεταλλουργικών της προϊόντων. Σε εποχές και περιόδους εύθραυστης παρουσίας του χρυσού η πιο ισορροπημένη συμπεριφορά του χαλκού και ψευδαργύρου μπορούν να «σώσουν την παρτίδα». Με άλλα λόγια βλέποντας τα πράγματα από την επιχειρηματική πλευρά, όσο το θέμα της μεταλλουργίας και των Σκουριών καθυστερούν και παραμένουν στάσιμα κάθε επενδυτής θα βρίσκονταν "εν δυνάμει" σε καθεστώς έντονου προβληματισμού, λήψης ενδιάμεσων μέτρων και ενδεχόμενα σε σκέψεις σχέδια αποχώρησης και απεμπλοκής. Κυρίως μάλιστα όταν, όπως στην περίπτωση αυτή, πρόκειται για επενδύσεις με βασικό επιχειρηματικό στόχο την εκμετάλλευση χρυσού.

·       Σε τι αφορά όμως στη συμβολή εφαρμογής της μεταλλουργικής μεθόδου της ακαριαίας τήξης στο σύνολο της επιχειρησιακής λειτουργίας, θα μπορούσαν σε ένα πρώτο στάδιο να παρατηρηθούν τα εξής,

o   Η ακαριαία τήξη σαν μεταλλουργική επιλογή κατορθώνει να ενοποιήσει το έργο σε ότι αφορά στην παραγωγή χρυσού μέσα από την μεταλλευτική ανάμιξη συμπυκνωμάτων δύο διαφορετικών τύπων κοιτασμάτων. Σε μια βάση λοιπόν διαδικαστικής και λειτουργικής πραγματικότητας η ακαριαία τήξη εμφανίζεται σήμερα σαν η πιο ελκυστική,  ρεαλιστική και «εν δυνάμει» εφαρμόσιμη επιλογή σε σχέση με άλλες μεθόδους μεταλλουργίας για την περίπτωση των κοιτασμάτων της περιοχής.

o   Οι πιλοτικές δοκιμές, σύμφωνα με την φινλανδική Outotec, αναφέρονται θετικές. Και βέβαια αποτελεί διεθνή πρακτική το γεγονός ότι τα δεδομένα που προκύπτουν στο στάδιο ημιβιομηχανικής κλίμακας, βελτιώνονται και τελειοποιούνται συχνά στο επίπεδο της βιομηχανικής παραγωγής. Είναι εκεί που  διαπιστώνονται και αντιμετωπίζονται στην πράξη και σε πραγματικές συνθήκες οποιαδήποτε τεχνολογικά προβλήματα ή αλλα θέματα. Το σημαντικό είναι να υπάρχει τελική επιλογή της «κατ’αρχήν» καταλληλότερης μεταλλουργικής μεθόδου, όπως στην συγκεκριμένη περίπωση είναι αυτή της ακαριαίας τήξης.

o   Η επενδύτρια εταιρεία έχει προφανώς εντάξει την ακαριαία τήξη στο επιχειρησιακό της σχέδιο, γεγονός που αν ισχύει σημαίνει ότι έχει εκτιμήσει το όποιο τεχνολογικό ρίσκο και «κατ’αρχήν» αποφασίσει να αναλάβει το κόστος κατασκευής της μονάδας μεταλλουργίας χρυσού. Άλλωστε πρόκειται για εταιρεία χρυσού και η επενδυτική στρατηγική της γύρω από τα μεταλλεία Κασσάνδρας είναι σε μεγάλο βαθμό η παραγωγή χρυσού. Χωρίς αυτή την εξέλιξη η επένδυση δεν μπορεί να έχει μεγάλο επενδυτικό ενδιαφέρον αλλά και βιώσιμο παραγωγικό μέλλον.

o   Προέχει στην εξέλιξη υλοποίησης της επένδυσης η δημόσια δέσμευση της εταιρείας στην κατασκευή του εργοστασίου μεταλλουργίας χρυσού στη βάση εφαρμογής της ακαριαίας τήξης, την οποία η ίδια θεωρεί και αποδέχεται σαν την καταλληλότερη τεχνολογία. Και βέβαια, η επιμονή στη συζήτηση γύρω από το περιεχόμενο και τα αποτελέσματα δοκιμών της ακαριαίας τήξης εξασθενίζει και εξαντλείται κατά κάποιο τρόπο από το γεγονός που, όπως φαίνεται, η μέθοδος συνεχίζει να αποτελεί μέρος του επιχειρησιακού σχεδίου. Ας δοθεί λοιπόν η δυνατότητα να προχωρήσει η υλοποίηση της μεταλλουργίας χρυσού και η κατασκευή του εργοστασίου. Βασική όμως προϋπόθεση σε μια τέτοια περίπτωση αποτελεί σίγουρα η ταχύτερη δυνατή έναρξη εξορυκτικής δραστηριότητας στις Σκουριές, σε συνδυασμό με την ολοκλήρωση του εκεί εργοστασίου εμπλουτισμού, αλλά και των άλλων υποδομών. Είναι προφανές ότι με την ολοκλήρωση κατασκευής της μεταλλουργίας θα πρέπει να υπάρξει διαθέσιμο συμπύκνωμα χρυσοφόρου χαλκοπυρίτη για να μπορέσει να τεθεί σε παραγωγική λειτουργία. Συνεπώς είναι απαραίτητο να ‘ξεμπλοκαριστούν’ οι αδειοδοτικές εκκρεμότητες που υπάρχουν στις Σκουριές, και αυτό είναι θέμα αφορά και συνδέεται με σχετικές αποφάσεις του Ελληνικού Δημοσίου. Από εκεί και πέρα και στη βάση συγκεκριμένου χρονοδιαγράμματος, με την εξόρυξη του χαλκούχου μεταλλεύματος στις Σκουριές ενεργή και το εργοστάσιο εμπλουτισμού σε λειτουργική ετοιμότητα, ο Ελληνικός Χρυσός οφείλει να προχωρήσει στην εγκατάσταση της μεταλλουργίας χρυσού. Για να μπορέσει λοιπόν να λειτουργήσει η παραγωγική αλυσίδα με κατάληξη στην μεταλλουργία χρυσού πρέπει όλοι οι επιμέρους «κρίκοι» που απαιτούνται να είναι στη θέση τους, δυνατοί και ενωμένοι. Κάτι που σε καμμία περίπτωση δεν συμβαίνει σήμερα. Συγκεκριμένα το συμπύκνωμα χρυσοφόρου αρσενοπυρίτη είναι ο μοναδικός «κρίκος» που είναι υπαρκτός και διαθέσιμος σήμερα, ενώ όλοι οι άλλοι «κρίκοι» που χρειάζονται, αυτοί δηλαδή της  εξόρυξης μεταλλεύματος Σκουριών, του εργοστασίου εμπλουτισμού Σκουριών, του συμπυκνώματος χρυσοφόρου χαλκοπυρίτη και της μονάδα μεταλλουργίας χρυσού, καθυστερούν και βρίσκονται σε εκκρεμότητα. Η προοπτική της καθετοποιημένης παραγωγής εξαρτάται βασικά από την παρουσία όλων αυτών των «κρίκων» σε πλήρη λειτουργική διαδικασία και κατάσταση.      

o   Στα μεταλλεία Κασσάνδρας απασχολείται σήμερα ένας σημαντικός αριθμός γεωεπιστημονικού, τεχνικού και εργατικού δυναμικού με υψηλό επίπεδο γνώσης και ικανοτήτων. Αποτελεί και αυτό, μαζί με τον εταιρικό και άλλους φόρους, ένα σημαντικό κομμάτι αυτού που αποκαλούμε δημόσιο συμφέρον. Επίσης, αξιοποίηση του ορυκτού πλούτου σημαίνει νέες ευκαιρίες και δυνατότητες για την εκπαιδευτική κοινότητα.

Τέλος, πρέπει να αναφερθεί ότι τα τρέχοντα ευρωπαϊκά έργα X-Mine και Smart Exploration που εκτελούνται στην περιοχή στοχεύουν στην εφαρμογή καινοτόμων τεχνολογιών και βέλτιστων πρακτικών σε όλο το φάσμα και στάδια της παραγωγικής αλυσίδας, από την κοιτασματολογική έρευνα μέχρι την εξόρυξη και τον εμπλουτισμό.