Κοιτασματολόγος: Γεωδιαδρομή στη Χερσόνησο Σιθωνίας

Η προτεινόμενη γεωδιαδρομή που αφορά στη χερσόνησο Σιθωνίας αναφέρεται στους γεωτόπους του παρακάτω πίνακα, οι οποίοι αναδεικνύουν κυρίως τα γεωλογικά, δομικά και λιθολογικά χαρακτηριστικά του ομώνυμου γρανίτη. Όλοι οι συγκεκριμένοι γεώτοποι προσφέρουν τη δυνατότητα επιμέρους παρατηρήσεων στο πλαίσιο μιας ενιαίας γεωδιαδρομής με επίκεντρο και βασική αναφορά στον γρανίτη της Σιθωνίας. Το κυρίαρχο ενδιαφέρον παραμένει επιστημονικό και εκπαιδευτικό, με το γεωτουριστικό στοιχείο να τείνει αυξανόμενο. Άλλωστε το γρανιτικό τοπίο αποτελεί καθημερινή εμπειρία και πρακτική σχέση για τους περισσότερους.

1. Γεωλογία χερσονήσου Σιθωνίας

Οι γρανίτες δημιουργούνται και σχηματίζονται στο γεωτεκτονικό περιβάλλον σύγκλισης και σύγκρουσης λιθοσφαιρικών πλακών. Συγκεκριμένα εντοπίζονται στην πλευρά της πλάκας που «δέχεται» την σύγκρουση και όχι στη βυθιζόμενη. Εκεί διαμορφώνονται ευνοϊκότερες από κάθε άποψη συνθήκες, κυρίως σε σχέση με την παρουσία ρηξιγενών ζωνών που διευκολύνουν την ανοδική μεταφορά λιωμένης μάζας της πλάκας που βυθίζεται, σε βάθη με θερμοκρασίες τήξης. Στην Ελλάδα εδώ και περίπου 50 εκ. χρόνια, αμέσως μετά το κλείσιμο του ωκεανού της Τυθήος, που υπήρχε στην περιοχή για περισσότερα από 150 εκ. χρόνια, λειτουργεί το γεωτεκτονικό καθεστώς σύγκλισης και βύθισης της αφρικανικής λιθοσφαιρικής πλάκας κάτω από την ευρασιατική. Στη ζώνη επαφής και σύγκλισης των δύο πλακών, που τοθετείται νότια της Κρήτης, η πρώτη βυθίζεται με ταχύτητα περίπου 4,5 εκατοστών το χρόνο. Η Β. Ελλάδα λοιπόν είναι τμήμα της ευρασιατικής πλάκας όπου, όπως αναφέρεται παραπάνω, είναι γεωλογικά απόλυτα αναμενόμενος και φυσιολογικός ο σχηματισμός ηφαιστειακών και γρανιτικών πετρωμάτων με διαχρονική παρουσία εδώ και περίπου 50 εκ. χρόνια. Στην πρώτη ομάδα γρανιτών, με ηλικία μεγαλύτερη των 40 εκ. χρόνων, ανήκει και ο γρανίτης Σιθωνίας, όπως και αυτός της Ιερισσού.

Η γεωλογία χαρακτηρίζει και αναδυκνύει σε μεγάλο βαθμό την μορφολογία, το υπόβαθρο και γενικά τη φυσιογνωμία ενός τόπου. Στη Σιθωνία η σχέση αυτή είναι περισσότερο από εμφανής. Ο γρανίτης και η γεωλογική παρέα του βρίσκονται παντού. Στην αρχή, στο κέντρο, στα πλάγια και στις άκρες της χερσονήσου. Φτιάχνει βουνά, ομαλές πλαγιές, βραχονησίδες και αμμουδιές. Χτίζει σπίτια, στρώνει δρόμους, και τεχνοτροπεί δημιουργώντας γλυπτά καλλιτεχνήματα. Και όλα μέσα από μια άναρχη και συχνά βίαιη γρανιτένια σχέση με τη θάλασσα, την βιοποικιλότητα και τον άνθρωπο. Με τις διάσημες και δημοφιλείς ακτές, το γνωστό διεθνώς κρασί και τα χωριά της. Είναι στη Σιθωνία που μάλλον ταιριάζει στο καθομιλούμενο, «λίγο κρασί, λίγο θάλασσα και το αγόρι μου». Και όλα αυτά λόγω της γεωλογίας. Γιατί η Σιθωνία είναι ο γρανίτης της και χωρίς αυτόν δεν θα ήταν ποτέ η ίδια. Και βέβαια αν και δυναμικός και γεωλογικά πάντα απαιτητικός και διεκδικητικός, ο γρανίτης έδωσε σκληρή μάχη με τα παλαιότερα πιο «γέρικα» και κάπως ταλαιπωρημένα πετρώματα, πήρε τον χώρο και τον όγκο που χρειαζότανε και τελικά επικράτησε με κυριαρχικό τρόπο. Μια επισοδειακή αντιπαράθεση που ξεκίνησε με όχι και τόσο φιλκές διαθέσεις και προθέσεις, αλλά που στη συνέχεια έγινε αρμονικότερη φαίρνοντας το γρανίτη σε διακριτική επαφή με σχηματισμούς και πετρώματα που τα περισσότερα αποτελούν διαρρηγμένα, κατακερματισμένα και τεκνονικά επωθημένα τμήματα ωκεάνιου φλοιού της Τυθήος.

Ο γρανίτης λοιπόν, πιο «νέος» και δυνατός, αλλά και πιο συνεκτικός και διεισδυτικός, λόγω της γεωλογικής του προέλευσης, σπρώχνει συχνά για να περάσει με την έπαρση ενός ιμπεριαλιστή κατακτητή. Γιατί ο γρανίτης όταν πάρει φόρα παίρνει και παρασέρνει ότι βρει μπροστά του και στο δρόμο του. Δεν τον σταματά τίποτα. Με άλλα λόγια επιβάλλει και επιβάλλεται. Στην περίπτωση της Σιθωνίας αυτό βγήκε βέβαια σε καλό γιατί είναι αυτός που κάνει τα πράγματα διαφορετικά και τελικά προσθέτει την τουριστική αξία που έχει η περιοχή. Γιατί λόγω αυτής της συμπεριφοράς του, αναπτύσσονται και εμφανίζονται εντυπωσιακές δομές και κάθε είδους λιθολογικές επαφές που χαρακτηρίζουν και ανάγονται στη γεωλογική ιστορία και εξέλιξη της περιοχής. Με τα πετρώματα αυτά στο υπέδαφος της, αλλά και τον γρανιτογενή εδαφολογικό της πλούτο η Σιθωνία ξεχωρίζει τόσο για τις ιδιαίτερες φυσικές ομορφιές που χαρίζει ο γρανίτης, όσο για παράδειγμα και τους αμπελώνες της, καθώς και τα πέρίφημα κρασιά που αυτοί παράγουν.

Λίγοι είναι οι έλληνες, αλλά και πολλοί ξένοι, που δεν γνωρίζουν τις Καβουρότρυπες, τη Τορώνη και το κάστρο της, το Μαρμαρά, τον Αρμενιστή, τον παραδοσιακό Παρθενώνα. Το Πόρτο Καρράς και τα γειτονικά κρασιά.

Και βέβαια ακόμη και κοιτασματολογικά ο γρανίτης Σιθωνίας είναι ένας απο τους καλύτερους διακοσμητικούς γρανίτες στην Ελλάδα, και φιλοξενεί στο εσωτερικό του πετρώματα με βιομηχανικά ενδιαφέροντες αστρίους.

1.1. 1.1 Γεωδιαδρομή Σιθωνίας

· Γεώτοπος ΝΑ 22- Δομικά χαρακτηριστικά γρανίτη Σιθωνίας

Η πρώτη γνωριμία με τον γρανίτη που στο ύψος της ακτής Καλογριάς παρουσιάζει χαρακτηριστικές δομές σφαιροειδούς διάβρωσης και αποσάθρωσης. Εντυπωσιακή είναι η παρουσία των πεύκων και ο τρόπος που τα γρανιτικά πετρώματα βυθίζονται στη θάλασσα.

· Γεώτοπος ΝΑ 23- Ριζοειδείς διαβρώσεις στη βάση του γρανίτη

Ψαμμιτομαργαϊκά ιζήματα Νεογενούς ηλικίας στο περιβάλλον του γρανίτη με εντυπωσιακή μορφολογία διαβρωτικών σχηματισμών.

· Γεώτοπος ΝΑ 24- Επαφή γρανίτη με περιδοτικά πετρώματα

Ζώνη επαφής του γρανίτη με Μεσοζωϊκούς χαλαζίτες και φυλλίτες της ομάδας Σβούλας, που ανήκει στην ενότητα Μελισσοχωρίου – Χολομώντα. Χαρακτηριστική είναι η παρουσία σκαρνούχων ορυκτών επιδότου και γρανάτη, σε συνδυασμό με εκτεταμένη πυριτίωση και ανακρυστάλλωση του γρανίτη, καθώς και οι πολυάριθμες πηγματιτικές διεισδύσεις.

· Γεώτοπος ΝΑ 26- Γρανιτένιο ακρωτήρι Τορώνης

«Γρανιτικό» ακρωτήριο που φιλοξενεί το κάστρο της Τορώνης στην ομώνυμη ακτή. Η δομή των γρανιτικών πετρωμάτων και γενικότερα η γεωλογική τους εξέλιξη έχουν παίξει σημαντικό ρόλο στη μορφολογική διαμόρφωση και πολιτιστική πορεία της συγκεκριμένης περιοχής.

· Γεώτοπος ΝΑ 27- Φυσικό λιμάνι Πόρτο Κουφό

Το λιμάνι Πόρτο Κουφό, βρίσκεται στην άκρη της χερσονήσου και χαρακτηρίζεται από μεταμορφωμένα ασβεστολιθικά, σχιστολιθικά και οφιολιθικά πετρώματα που κυριολεκτικά το περιβάλλουν. Είναι Ιουρασικής ηλικίας,αποτελούν τμήματα της Περιροδοπικής ζώνης και συνδέονται τεκτονικά με τη σειρά Μάκρης στη Θράκη και την ενότητα Παιονίας στην Κ. Μακεδονία. Από την άποψη αυτή, το συγκεκριμένο γεωλογικό περιβάλλον βρίσκεται στο επίκεντρο του γεωεπιστημονικού ενδιαφέροντος

· Γεώτοποι ΝΑ 28 και 29- Επαφή γρανίτη με περιδοτικά πετρώματα

Ζώνη επαφής του γρανίτη με Μεσοζωϊκούς πρασινοσχιστόλιθους με ενδιαφέρουσες μεταβολές μεταμόρφωσης και ορυκτολογικών παραγενέσεων.

Ζώνη επαφής του γρανίτη με Μεσοζωϊκούς πρασινοσχιστόλιθους

Προηγούμενη ζώνη επαφής στην ΒΑ εξέλιξή της.

· Γεώτοπος ΝΑ 30-Δομές διάβρωσης γρανίτη

Γρανιτικό τοπίο που χάνεται στο εσωτερικό της χερσονήσου, με χαρακτηριστική την παρουσία μαγματικών δομών.

· Γεώτοπος ΝΑ 31-Σταδιακή διέλευση από την πολυπλοκότητα της ζώνης επαφής του γρανίτη με τους πρασινοσχιστόλιθους στις χαρακτηριστικές μαγματικές δομές στο εσωτερικό του.

Ζώνη διεισδυτικής επαφής γρανιτικών πετρώματων/φλεβών με Μεσοζωικούς πρασινοσχιστόλιθους και ενδεχόμενα Παλαιοζωικούς αμφιβολίτες. Οι πρασινοσχιστόλιθοι είναι επιδοτιτικοί-χλωριτικοί και κατά θέσεις κεροστιλβικοί-ακτινολιθικοί

· Γεώτοπος ΝΑ 32-Γρανιτικά νησάκια στο Καλαμίτσι

«Γρανιτένιες» ακτές και νησάκια στο Καλαμίτσι προσφέρουν άλλη μία εντυπωσιακή εικόνα σ’ ένα απόλυτα τουριστικό παράκτιο περιβάλλον.

· Γεώτοπος ΝΑ 33-Ριζοειδείς διαβρώσεις στη βάση του γρανίτη

Αλλουβιακές αποθέσεις στο περιβάλλον του γρανίτη με περίφημες «ριζοειδείς» μορφές διάβρωσης.

Γεώτοπος ΝΑ 34- Επαφή γρανίτη με σχιστόλιθους (Συκιά-Σάρτη)

Αλλεπάλληλες ζώνες επαφής του γρανίτη με Παλαιοζωϊκούς διμαρμαρυγιακούς και μοσχοβιτικούς γνευσίους της Σερβομακεδονικής ζώνης, και αμφιβολίτες της ίδιας ηλικίας, αμέσως μετά το χωριό της Συκιάς μέχρι τη Σάρτη.

· Γεώτοπος ΝΑ 35- Δίκτυο πηγματιτικών φλεβών μετά τη Σάρτη

Δίκτυο πηγματιτικών φλεβών που εμφανίζονται με μεγάλη συχνότητα μέσα στο γρανίτη, μετά το χωριό της Σάρτης και μέχρι την ακτή Πλατανίτσι.

· Γεώτοπος ΝΑ 36-Γρανιτικά γλυπτά στις Καβουρότρυπες

Οι εντυπωσιακότερες γρανιτικές ακτές της χερσονήσου, οι γνωστές Καβουρότρυπες. Ο γρανίτης καταλήγει στη θάλασσα με ένα μοναδικό τρόπο δίνοντας τη δυνατότητα για τη δημιουργία «γρανιτένιων» γλυπτών από τη φυσική διεργασία, αλλά και την ανθρώπινη καλλιτεχνική παρέμβαση. Στο σημείο αυτό η γεωλογία και ο τουρισμός αποτελούν πράγματι συμπληρωτικές έννοιες.